DERECHOS HUMANOS EN LA NUEVA CONSTITUCIÓN ECUATORIANA EDICIÓN EN SHUAR
INÍT ACHIÁKMARI
I. AENTS` NINIURI UMITIÁI CHICHAMAN AYAMRA
II. AENTS SUNTARCHA NINIURI YAMÁRAM CHICHAMNUM UMIKTIN EKUATURNUM ENKEAMU
III. AENTS` NINIURI TARITMAMURI
V. AMINTIKTA1 CHICHAM YAMÁRAM NAJATMA, EKUATUR NUNKANAM
1997 uwi, Yuránk nantutin, Ekuaturnum, chicham umitai aárman, tura itiura takakmastiniait, nú pénker yapajkiamuiti.
Jú chicham yapajkiamunam Asamblea Nacional Constituyente, 5 tsawantin, Tsunki nantutin, 1998 uwitin aitkiawaruiti. Ainí atí timiaiti, yámaram Constitución Política del Ecuador tamanum, jú turamu nekás pénker jíjai íisar, chicham aárar ejératin taásuiti; aents' niniuri ekuaturnum yamáram chicham umiktin.
Chicham pénker ejéramun, Carta Política yamai chicham áarar áyu timianum, Ministerio de Relaciones Exteriores, Nunka úntrijai iruntrar Plan Nacional de Derechos Humanos, tura Decreto Ejecutivo, Tsunki nantu, 1998 uwitin chichaman ejékaru ainlawai.
Plan Nacional chicháman ejékamun, Asamblea Nacional Constituyente chichak: aentsti mash´ metekraketji Derechos Humanos tamanunka, tiri jú chicham pénker áakmaiti Carta Política yamai árma tawai.
Tuma asamtai, wikia ayatik Carta Política yámai chicham ejéyana nuna titiatjai. Iísha Plan Nacional tamanum pachitkia waureakur pénker awajkrateak, íisha chicham nekatnuitji: aishmantish, nuatish, uchitish ekuaturnumia asar tawai.
I. AENTS` NINIURI UMITIÁI CHICHAMAN
AYAMRA
I.1. Mashiniu nankámmari
Aents niniuri surimiak, yamáram chichaman juarkarnun, Ninía emin 17 tawai: ankan niniurimak najánin, jú chicham pekmaiti, ií aentsri ninki pujú, anuasma, tura ajápsamu, nu nunka untrinkia jú aentsun wait aneastiniaiti. Jú chicharnka Plan Nacional de Derechos Humanos, tama kakanraiti, yaunchu etserkamun.
Jú chichamam emtikiaka, Ninía emin 18 juní tawai: Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi étscru, yamainia chichak: Unt anaikiamu chicham aan juni ati tiniu, tribunal tura aentsu untri ainiana au arnikiartiniaiti tawai.
Ninía emin 18 juní tawai: Unt nunka chicham iwiáramu. amitiairi yamainia chicham juni ati tawai- chicham etserkar pénker enentai jurar ejekatnuiti Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi ernruku, pant etserma au, nekastjai chichamniati tawai.
Aentsan Ninía emin 19 tawai: Unt nunka chichamam iwiárarnu amitiairi juna tawai: aents niniuri surimin, tura yajania chicham, juní petainian aentsu ayarntairiniu yapajiachminiaiti tawai.
Ninía emin 273, yamai papí aárma juní tawai: Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi; Unt anaikiamu chichamam. aán juní atí tiniu, aentsu íuntri kuita únt chichaman arman tuke amilciartinalti. Nunka untri tura, aents matsatka ekuaturnurnka, kákaram ajasar, Unt anaikiamu chicham aarí juni ati tiniu chicharkar umintikiatin aimawai tawai.
Ninía emin 172 chichak: Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, Corte Suprema de justicia, tura Tribunal amirkarmiayi. Tura yamaikia Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi yamainia tura, Ninía emin 274, áya umin ainiawai tawai, chícham. yajania akusha, Unt anaikiamu chicham aan juni ati tiniu ainik tirniak ainiawai.
Ninía emin 20 chichak: Unt nunka chicham iwiárarnu amítiairi yamainia tawai: aents yajauch takákrna jikir akupma, tura aenst chicham umitiaijai nu pénker takakmachush jiki akupkarnu aminiati, Ninía emin 20 yamai papí aárma Carta Política tura Ninía emin 459, Código de Procedimiento Penal tamanum. métek chicham ejekamuiti tawai. Aintsan Ninía emin 193 Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi tawai: Unt anaikiamu chicham aan. juni ati tiniu, sumamtikin, chicham warik íwiar amukchash, chicham umitiaijai asutiamu atí tawai.
Chicham. nekás jearkaka, yamainia Unt nunka chicham iwiáramu amitiairi, aets niniuriniak juní nakarmaiti tawai: aents suntarcha, nunka untrí ájamu, kuit ujúrnak amuamu, matsatkamunia, tarimiat aentsna, juní atí tawai.
Juní yámaram chicham ejékarnuka, mash aents iruntramurin surimin anaikiarma asar nuarntak surimkiamu atiniati tawai.
II. AENTS SUNTARCHA NINIURI YAMÁRAM CHICHAMNUM
UMIKTIN EKUATURNUM ENKEAMU
1998 uwitin, aenst suntarcha, yamáram chichamekuaturnun umiktinian yamaipiat emkeawaruiti, nuka jú tawai:
Aentsank, tarimiat aents; nuarntak nijiniain; nuitiat chikich nua wakerin; aents untach tura aents SIDA achimiaku kajerkachma atiniaiti tawai, junaka ninia emin lo. 1. 1. tura 2. 1. Pacto Internacional de Derechos Civiles y Políticas tawai.
Umitiai chicham étserna nuinkia mash aentsjai metekraketji, tusa nunaka Ninía emin 23, nekápmatai. 3 tawal.
Jú chicham ejékarnunam, tarimiat aents nukapcha ainia aú; nuarntak nijiniain, tura nuaitiak chikich nuan wakerinia aú surimkiarnuiti tawai. Nú timianum, nuarntak nijiniain, sepunam enkeachma atí timiati. Tribunal Constitucional tama, yamai chicham aárar ¡wiaramunam nekápmatai 106, Registro Oficial 203, 27 tsawant, Esat nantu, 1997 uwiniam peétu japirmaiti. Ninía emin 516 del Código Penal tama juna étscrui; aents nuarntak nijináyan, chicham warík ejekarnu; yaunchuyajainia aentsjai, tura aents yajánia nunkanmayajal lwiararu asarntai.
ll. 3. Unt nunka chicham iwiáramu amitiairi, yamáram chicham nunka untrijiai ájamu.
Nunka untri chicham pénker ejerarnu ajarnu juiti:
Unt anaikiamu chicham yajauch. arákui jikir, yajá akupkar, chikich. anaikiatin taman Ninía emin 26 tawai. 1997 Yurank uwitin, ekuaturnum, nunka untri chicham emesramum pekaruiti.
Aents ekuaturnumiaitiat, yajá nunkanam pujús, ekuaturnum ií untri anáyamunam, nfisha yajá pujusar ú untrin ajapruatín ainiawai tusar timiati.
Yajania aents ekuaturnum irák wekák, tura pujásh, ekuatura untrinkia waít anentsarma, surirnkiarnu atiniaiti tusa Ninía emin 29 tawai.
II.4. Unt nunka yamáram chicham ¡wiáramu amitiairi.
Aents niniuri kuft ujúmak amuamu, matsatkanumia, tura niniuriniu emtikin
- Aents nfi papí aárman, yamaipiat pekmaiti, junaka Ninía emin 22, nekápmatai 18 étserui. AinIsank chicham tíri iwiararnun, Ninía ernin 30, akantrarnu menaint tawai. jú chichaman amiktinniaka, Ninía emin 18 tura 274 Unt nunka chicham iwiárarnu arnitiairi tawai.
Yamai jú chichamán peékaruiti: nua, aishmanjai, métek atiniaiti takatnum, chichatnum; nua nuatnaikia kuitian metek ni aishrijá umuchkatin, junaka Ninía emin 34 tawai. jú chicharnák Código Civil, 1989 etsérkarnu tawai.
- Aents takakmatsuk, tuakar eketura untrijiai chichaman iwiarartasa wekain ainia au suntar surirnkiatin ainiawai tawai: takakmayatar takakrnatsuk wajaschatin, nckaska tsuakratin jea, unuimiatai jea, imiatrusar iítai, apachi shiripkiri ikiajniakchatin, entsa chinchipnumaní winia epenkashtin, kunkuimia jintí epernkashtín, kunkuirnia entsarí . epenkashtin tura chinchipnumaní chichatai tsupikchatin, atiniaiti tawaL Tura jú etserkajnia juna aents irunar chicham érneseaka sepunam pachitsuk achikiar enkearnu atatui tawai. Aentsan jú chicham umitiai urnikcharnu asutiarnu atatui tusa Ninía emin 35, nekápmatai lo, akantrarnu menait tawai. Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yaunchu chicharnnum peékmaiti, junaka Registro Oficial 199, 21 tsawant, Esat nantu, 1997 uwitin etserkamuiti. Takakmakur wajaschatniun, Ninía emin 29 tawaL Aents jea ekérnas takakma, aents n ukap irunar chicham érnesea ajáka asutiar, sepunam enkearnu awai, pénker takarnaschamnia aítkia tusar.
- Aents núa pénker takatnum takakrnastinaiti, nckasen aishmanjai métek métek kuitia wainkiatnuiti; aents kuit kasarchatai atinialti tusa, junaka Ninía emin 36, akantrarnu chikíchik tawai. Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, jú chicham peékma, mash yaákish umiktiniaiti tawai.
- Ninía emin 36, Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamáram, akantrarnu jimiarnum juni tawai: núa takákrna ákusha, uchin takustinniaka jeayi, tura ajarnún akusha takatnumka pénker núa fistin, surirnkiatin awai. Uchí amuntsuakush, wáje akush, ninki pujús uchi takakush ankánka tuke susarnuiti tawai. Nuwa ninki pujús uchi takustin, chikich aishmannan, nú wakeramujai tamash chicharnka ejckarnuiti. ju chichamnaka, Ninía emin 23, nekápmatai 25, Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi yamaipiat etserkaruiti.
Ninía emin 36, akantrarnu menait tawai: aishman, nfl nuarijai, takáknumka métek takakmasar kuitian métek achikiartiniaiti, ankán ankán tusa tawai.
- Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamaram papí aármaiti, aents nuatak, turuskesh áya tsanin pujá, nú shuariyana aintsan pujutnuiti, tusa junaka Ninía emin 37, akantrarnu chikíchik, tura aeantsan Ninía emin 38 tawai. Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamaram papí aármash aintsan chichak; aishman natsa uchí takaku, nuátka aintsan iístiniaiti, áya tsaninkiu asasha, uchi ajápa achatnuiti tawai.
- Nunka untri, yamai juna pekaruiti: uchi akinia etserkatin, uchí unuimiartin tura uchi takákur aishman nuajai ankan achikiar istin ainiawai tawai. Aintsan aishmank nuajai nuatnaikiar urutrná uchinia takus pénker iísminiait, nú jintiatin ainiawa¡ tawai. Nuwa uchi takus ajápa itiukchatin, ni aishrijai tsanink uchi iístin, takakmaki weakush entsak wetirmiaiti tama chicham awai.
- Unt nunka chicham iwiárarnu arnitiairi, yamai papí aármanum jú tawai: aishmank, nuwejai, ni uchirín írnía asutin asarmatai, jú chichamam pekaruiti: nunka untri, núan uchi takusun, nfi aishrijai penkesha surimkiamu ati timiaiti. Tura aishman ni nuwejai nuarntak takakmastiniaiti, maí yainia ajatnuiti ni uchirijiai, tusa junaka, Ninía emin 40 tawai. Uchi chikíchna aú achilciar, fi uchiriyana aitkiasrik iístiniaiti, kajertsuk tawai. Aentsan júchichamnumak, akantrarnu jimiarnumsha tawai juna: nuwach natsa uchi ajápin ainia ausha, yamaikia imían ajapénatsui, warí yamaikia Registro Civil tamanum, uchi naári áya nukurí narijaink wéak, tura atak uchí aparijiai uchi náari chichaman iwiar, aparí narijai, ukunam apujsami tusa.
- Consejo Nacional de Mujeres, 1997 uwitin, ju chichaman anujeawai: aishmank nuajai iniakmatai chicham, unuimiatui papinium pektiniaiti mash aents nekawarat tusar tawai.
- Ninía emin 22, nekápmatai 15, tura Ninía emin 36 tura 42, nekápmatai 2 tawai. Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yaunchu chicham aárar anujkamu, jeá nánkamas chicham pekrnauyayi. Unt nunka chicham iwiáramu amitiairi yamainia chicham aárma ejekarnuiti. Carta Fundamental tamasha aintsank juna tawai: nunka untri tsuamatai jea pénker iwiaramun apujsatnuiti, aents penker yurúmin arát tusar, tura entsan pénker uním árak tusar, jeá pénker iwiarar eants pujusarat, tura aents métek nuámtak warinkish maí suriniai ajarat tusa junaka Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamainia papí aárma etserui.
- Aintsan nunka untri, Unt nunka chicham iwiárainu amitiairi, yamaipiat papí aárma juna tawai: tsuamatai jea kultjainchu antrar iímiatai mashiniu atatui, jákur ímiataisha, aents ní jak iímiasha tawai. Aents periké jáak fimiash wárik ísma atatui, tusa junaka Ninía emin 43 tawai. Aents ni utsumak tsuamatai jéa weash atí tawai. Yamaipiat chicham chichak, tsuamatai jeayana aú takakmayat wajaschamniaiti tawai.
- Nunka untri ju chichaman pekaruiti tsuamatai jean, penker iwiárainu atinalti, wari unuimiataijainchuk métek ístiniaiti, uchi nukurijiai yurumawar pénker tsakaktin tusa, ajanitin pujaksha pénker yurumatin tamaiti. Aenst nampekchatin chicharnan nunka untri pektiníaiti tusa, junaka Ninía emin 43, akantrainu jimiar tawai. Nunka untri jú chichamant ejekatnuiti, nuwach natsa aishmanjai pujaksha uchí takus watsar tunamaraint tusar, tura uchi ajapawain tusa tawai.
- Aentsank Ley Sobre Sustancias Estupefacientes y Psicotrópicas tamanum, Ninía emin 105, akantramu jimiar Registro Oficial 173, 15 tsawan, Nunkui nantu, 1997 uwitin tawai: aents imiatkinjai nampeá wainkiamu, sepunam emkeamu atatui tawai. Aents sepunam pujáka, aents tuke nampen, iniash jáu, tuke jáu pujú, nampetairi pénker tsuámar ajastin, tusa nuna etscrui. jú aentska sepuninash achikchamu, áya jéa tsuamatainiam pujusar tsuamau atí timaiti.
- Aents tú tumamkacharu ainiana aú, nuya papirí timiatrusar ejetukcharriu ainia aú, chikíchik tiwi nánkamas sepunam enketainiaka, mashi jírma aárti, tusa tawai.
- Jú enentai jukar chicham mashi ejeratin, nekaska chichaman, amintikiatin ainiana aú jú chicham najanawaru ainiawai, turawar aents tí tumankaru ainiancha jíraru ainiawa¡ sepunmaya.
- Chikich chicharnsha aintsan tawai: tarimiat aentsu tsuakri ainia au nunka untrinkia ayatik neká, Chikich aentsu penkeraiti tusa, nú chichama umitiainiam peék utsuktiniaiti tusa, junaka Ninía emin 44 tawai. Nunka untri, nuna turak apach tsuakrijai, tarimiat tsuakjai apatak yairnki wetinaiti tawaL
- Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yaunchu papí aárma, tsuak tsuamataim nisha ankan muraknasha, tarimiat aitsnasha akankarnunam yamaikia nuantak takakmaki weartiniaiti tawai. Nú turamunam uchi unuimíatai tsuamar unuirniainiak pénker wenawai tawai.
- Tsuak sumaktin ekuaturnum kuit atsak, pénker yaimnakchaiti, nekaska aents kuitia pénke wianchana au; Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi yamai papí aárma tawai: kuitian nukap tsuak sumaktinian nunka untrí apujsatniuiti tawai, junaka Ninía emin 46, akantrarnu jimiar tawai. Kuit tsuak sumaktinkia akupnakti tawai. Aents kuitia takakuka yajasha wenka tsuamarminiaiti tawai, tura aenst kuitia takacha auka tsuamatai jeanam we tsuamarminiaiti. Tumaítkuish nunka untrinkia kuitian nukankapet íwiasan, uwi jeakui tuke apujsatniuiti tawai.
- Yamaipiat jú chichaman ejékaruiti: aents katsurnkarnnia taman chicham ejéyaka Sección quinta, Capítulo 4, del Titulo 1, jú chicham etscrui: jea tsuamatainiam aents uchich, untach, nuwa ajamtin, aents antichu, aents tunamaru, aents takakmachu tuke jau, apawach jemperusu ainiana, aúwa aúwa iísma atiniaiti tawai. Aentsan aents wariksha kasarkatsar pújuka awatmia, wainmakar pújuka awakmia, núa pújuka katsumkamu, uchi pújuka awakrnia ainiana auwa fistiniaiti tusa junaka Ninía emin 47 tawai.
- Ninía emin 48 tura 49, Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamaram papí aármanum juna tawai: uchi tura natsa ainiana au ni shuar surimkiamu akusha, nunka untrinkia, matsatkamujai surinkiarnu atatui.
- Uchi tura natsa ainiana au, nisha aents untjai chichaman kutannum ekernas ejetuamnia ainiawai. Nunka untri pénker arnankernatnuiti aents iwiakmak; ajaprukrna; asutiachma, niniuri étserma, ayásh pénker jatsuk pTamu, yurumeamu, unuimiatma, niniuri nékarnu, nakurutai, pénker warawarat pujutai, mash aentsjai tuakar chichamnasha pénker ejér, imiatkin inkiunaiyamu fik pénker pujakur, chikichik aents íwariksha iniainaisar tama chicham ejerarnuiti.
Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yaunchu papí aárma tawai: nua natsa ajapruk, natsamak ajapnlua au, nunka untri surirnkiarnu atatui. Tura núaka ni wakerak aishmanjaish nijirmakma nusha, nua áyu takunka nuka nií chichame ankán iísma asamtai nunka untri surinkiarnuiti. Turash' nua ayu nijirmartai aishmankan takunka jú nuá ti chicharkarnu áku, uchi ajaprut ajapawain tusar, nunka untri iístiniaiti tawai.
- 1996 uwitin, Ninía emin 49, juna peékaruiti: uchi natsa akusha aents únta ainias úunt chichainiamunam nisha pachinkiatnuiti, tusa junaka Ninía emin 6 tawai. Nu turarnu asarntai, uchí natsa ainla au, yajauch chichaman papi aárar, aents surirnrukat tusar, patasma nuka, nunka untri iís surimkiamuitl tawal.
- Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamai papi aárar patasmanum jú chicham tawai: uchi ainia ausha, uúnt anaMatin ajáprin tura, ninkish uchi ajapruarnu atiniaiti tawal. Nfisha chichamnaka aárar patasman amesha waritmea, tiri uchi iniasma atiniaiti tawai. Junaka Ninía emin 49 tawai. Unt nunka chicham iwiáramu amitiairi, juní papi aárma tayat, ataksha awakeasan; takat najantainian uchikia uúnt anaikiatin ajápramunam pachintiukchatin atí tamaiti. Tura uchisha anaikiachma aminiaiti, ekernas takakrnachu aminiaiti tusa Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi tí, juní ameka takakmasminiatme tirí chichaktin ankan sutui atiniati tawai, aintsan Ninía emin 49 jú chichaman etserui.
- Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, Ninía emin 50 yamainia papí aárma juna tawai: uchich tura natsach niniuriniun chicham amiktin iruneawai, aintsan Carta Política tamash tawai. Junash' tawai: uchín asutiainiakui surirntai, numijai awattai, chicharnjai jiatai, takakrnau akishtai ainiana aú Nunka untri surimkiamu ainiawai. Aintsan junash tawai: uchi ujúk uwi takakea nuka yurumeamu, ayásh pénker jatsuk pújamu, unuimiakui uchi pénker iítai, aentsjai uchi pujú; uchi tunamaru, tura uchi kasámak surin, papí yajauch nakumkamu íítai, nua ní iniashijai kuitian wainin, nua katsurnkar nijitiai, aents nampen, aents waitrua chicham ejé ewekarnin, chikich aents kajernai pujuchrni tusa, jú anairajnia aú nunka untri surimkiamu atí tusa jú chicham ejekarnuiti, aents yajania nunkajai iruntrar, jú chicham ainí atí timiaiti.
Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamainia papí aárar ju timiaiti: uchi natsa nawe yarush uwi takaku, umitiai chichaman nekatin ainiawai, tura kuitia imiatsusan iín, yajauch pénker najana nekapnainiamu najana atiniaiti tusa, junaka Ninía emin 51 tawai. Jú chicham iwiararnu amitiai fin yaunchu ísma atiniaiti; yamaikia yajauch' pénker najanamu nekapnaiyamu Ministro de Bienestar Social, pénker takákmas chichaman pénker iwiaraiti.
- 1996, Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamaipiat papí aárma tura Reglamento del Consejo Nacional de la Judicatura tamajai, uchi kuIr ainia au wárik chicham paánt aujrnatkarnu ati tawai.
Ninía emin 52, nunka untri umintikiatnuiti, iruntrar aujrnatkar natsajai uchi surirnkiar chicham jukir apujsatin, aents matsatkamujai iísarti, nunka itiura pujustinniait nuna aujrnatkatin ainiawai, nunka untrimi.
Nunka untri, matsatkamujai irunar chichaman aujrnatkatin ainiawai, Ministro de Bienestar Social, Municipios, Consejos Provinciales, INFA, tura chikich arantía aentsjai matsatkajai, chicham auimatkar ejékatin ainiawai.
Ninía emin 53 tawai: aents tunamaru ainia au chichaman etseru nekas iniakmasar nekapsatniun, Chicham umitai No.180, Registro Oficial 996, 10 tsawant, Ayumpum nantu, 1992 uwitin tawai. Juni chichakmanumka aents tunamaru ainiana au chichanrawai; nekas aents tunamarma wekasatin jintia najatamu; aents tuakmanunsha ankan pujusat tusar susatin; jú aentssha jea ekernas imiatkin najana takakma atí, tusa Carta Política tarnash' aentsan tawai.
Unt nunka chicham iwiáramu amitiairi, yaunchu papí aárma juní tawai: untach' surirnkiatniun chicham, ímianchan chichaway, tura yamaikia Carta Política tama juní tawai: Nunka untri chicham aents uchi surinkiatin, aents takata amuk aya pujus kuItia achía, aents pénker jea iwiar pujustin, tsualcan kuitjainchu achiktin, tusa junaka Ninía emin 54 tawai. Ainstsank nunka untri chichak, aents untach pénker ímias, pénker wekasatin ainiawai tusa junaka Ley de Anciano, tura Ley No. 27 Registro Oficial 806, 6 Esat nantu, 1991 uwitin juní tawai; tura aents untachitkuish' kajerkachún, wait aneasma atiniaiti, tura warinkish sumak; kunkuimiajai; tsampunjal wekakuIsh' kuitniaka ajapénak akikmaktin ainiawai tusa tawai, Untach áku ní kajerkachrna atí, waít anentsarnu ati tawai nunka untri.
Unt nunka chicham iwiáramu amitiairi, yamai papí aárma tawai: nékas matsatka chicharnrin takakmainiana au surimtai tatsuak yamaikia aents mash tuakar chicham ejerartin ainiawai tusa junaka Ninía emin 55 tawai: Aentsank aents auimateakurkia, aents chikich nunkanmayash pachiají, yaunchu Carta Política tamaka aya ekuaturnumia aentsnak pachiawai. jú chichamnaka, Ninía emin 57, akantrarnu jimiar tawai.
Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, yamaipiat papí aárma juní tawai: nekas matsatkanumia fl nunke awernatin, ajámastin, útsuktin, metekatin, pénker najanar ejearnu nukap susatin, aents chikich tura nukap aents utsuma susartin, mashi aents tí pénker pujustin, aents najanarnu achiakuti ents susatin, tusa junaka Ninía emin 56 tawai. Chikíchik ií enentai najantai Statu-quo yapajiatin, pénker takakmaschannía akui, aents kuitia takakainia surimiamunam takakrnainiayat kuitniaka tuke apujin artin.
Seguro Social Campesino tama, yajauch'takakma aá asar, chicham aujrnatkar ejetuar, kuitia, Ekuatura untri Seguro Social Campesino susatnuitti, jú shichik kuit Seguro suarnu asa aents kuitian shichik achinianawai. Tuma asarntai aents úntach takakmachu tsuamartasa seguronam weak, Nunka untri kuitia iwiarki weatsuí Seguro Social Campesino taman, kuit susatin Ekuatura untri suatsui tawai.
Aents takata amuk inais aya pujus kuitia achiana au, tura untach ainia au chichámen, jintiniaiti, kuit achiamun pénker isar susartiniaiti, nekas pénker kuit ni warinkish sumamunam jearawat tusar, junaka Ninía emin 59, ankantri itiuamu tawai.
Nekas iniakmasar nekapsatin, Seguro Social Campesino aráwai, yaunchu Unt nunka chicham iwiárarnu arnitiairi pekcharnuíti, yamalkia aenst jea ekernas takakrnau ainiana au mashiniu kuitian apusatin ainiawai tusa junaka Ninía emin 60 tawai.
Ninía emin 61 chichak: kuit apujkur meteknaiyatin, Seguro Social surimkiatnuiti, kuit mae apujkur kákaram ajasmi tusan Aents kuitian apujrnajain pénker kuitian umuchki weak takakmaki wearat tusa tawai.
Aents niniurijai, tikich aentsjai irunar métek pujustin chichaman, nunka untri papí aár chicham etsermanum pektiniaiti tuke, mash ii aentsti metekrak ati tusar chikich aentsjai, junaka Ninía emin 62 tawai. ekuaturnurnka nukap aents niniuri takaku, tura tarimiat aents ni chichamen takaku, tura mukusa aentscha niniuri takáku asarntai, nunka untri papí árar pektiniaiti Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairin, junaka Ninía emin 63 tawai.
Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, aents tuke unuimiatain unuimiartiniaiti, wari nunka untri kuitian apujsatnuiti, aishman, tura nuajaí unuimiartinian, tura aentsan aents tunamarua au unuimiartincha atiniaiti tawai, junaka Ninía emin 66, tawai.
Aentsu níniuri yamáram umiktin papinium unuímiatman ankant suawai, imiatkinian patatsan: nui imiankas aentsu niniurin penké jurukchamniam, susatniun takakui ckuatura untri.
Matsatkamún, tura nfi aentsuk pujuinian, émak kuitian úmuchak aentsu núniurin arantuk, tura metekrak enentairntus untsuri aents útsuk matsatkamun.
Núsisan; tarimiat aentsu ni umuimiatairi: ni chichamen tura murak chichamejai apatak unuimiamun, nuka Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi tuke arma patatui, junaka Ninía emin 69. awai.
Aintsank, Nunka untri, nawe menain t (30%) washimprarnu kuitian unuimiartinian susatnuiti tawai. Aents nékachu, nétsc ukunam atsút tusar, aintsan unuirniaru aárat tusa, junaka Ninía emin 71 tawai. Aentsan Carta Política tamash nuna chichaman utsuawai, aentscha niísha kuitian apujki wearat tusa, junaka Ninía emin 72 tawai.
Yamaipiat juna árar patasaruiti: katsumnainia, aentsu kajerin, yus chicham antuktin nakitiai, tura aentsu yajauch chichaream surimkiatnuiti tawai. ju chicharrmaka tampursha etserkatniuiti.
II.5 Unt nunka chicham ¡w¡áramu aents irunar niniuri ámitiairin
Tarimiat aents tura mukusa aents ainiana aú. Aents púju tura mukusa ainia ausha, ekuaturnurnka metekrak ainiaji tawai. Yaunchu chicham. arma Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi etserna aintsank juwawai. Chicham umiktin Carta Política tama etserna ausha, tarimiat aents ni untrijai irunar ¡flura takakmastata; nuna chichaman ejé pénker irunar pujustiniaiti tawai, Ninía emin 241.
Tarimiat aentssha nisha kákaram ajasar, nunkan nakarar, takatan takasar, pénker irunar ernki weartiniaiti tusa chicham ejekar najánarnuiti 169, Tuntiak nantu, 1998 uwitin tusa tawai: tarimiat aentsiai pénker niniurijain irunar takakmaki wearat tusar.
Tarimiat aents, tura mukusa aentssha, niniuri tuke takus ayamrumaktin ju ainiawai: niniuri etserkar tuke takustin, ni nunke tuke tariar pujustin, nunka numí irunum surínikiatin, nunka emeskamunam kuit achikfin, aents papi untach tama arma, chikich aents kasamak ni naári aár papí jikin tusar surimkiatin, tarimiat aentsu tsuakrin tsuamar étseru.
Aents matsatkamunam pénker warás pujústin, numi tsapar irunmanum, pénker arakmak pujús yurumatin, junaka Ninía emin 86, akantrarnu chikíchik tawai. Yamaikia nunkasha, numisha surirnkiatnuiti tawaL
Aents numi ajaki weaka, sepunam enkear asufiamu. atatui, junaka Ninía emin 87 tawai. Aentsan yá jéa únta jeami imiatkinia najana mejenkun, turuskesh aentsu mamnía najana, tura yáa nunka turak emesea nusha Nunka untri chichaman ejekatnuiti, nunaka Ninía emin 90 tawai. Aents juna tura aentsu ikiajiaka kuitjai akikma awa¡ tusa Ninía emin 91 tawai.
III. AENTS` NINIURI TARITMAMURI
III.1. Enentain Nukap Achiaku (Recurso de Hábeas data)
Juinkia jú chichaman etserui: aents imiatkinia nekattsa papí áar seami, yainkrna awiti. Aentsan aents chichaman emesak, papí aár neka ayamrumaktasa chichaman seamum tawai. Aentsan aents amítmak akikmamu atiniaiti tusa junaka Ninía emin 94, akantramu. menaint tawai.
Aents chichaman nekáttsa, papi aár patasman, aents jéa Aemas takakma yainma atiniaiti tawai, juna Unt anaikiamu chicham aan juni ati tiniu tawai, Nu aents yainkchamu akunka, jú aents asutiamu atatui tusar chicham ejeramuiti.
III.2. Unt núnka chicham iwiárarnu Nájarírna yayámu, Ninía emin 95
Aents tuakmamumsha, jú nájatman ní aents anaikiamun pachintiuktiniaiti tawai.
Papí arma pátatu aents nekattsanka, papi aár aentsu seatnuiti aents' takákma eketun, tura jú aents wárik papin utsuman suachkuinkia kákaram umitíai chichamjai asutiamu. atataui tawai.
lwiaramu amitiairi, Sumamtikin chichaman amiachu nuka asutiamu atinaiti tawai, junaka Ninía emin 95, akantramu. tsénkent tawai. Unt nunka chicham iwiáramu amitiairi yamainianka, chichak iwiaramu amitairi, ju chichaman wárik chichaman awemaki wetiniaiti, turachmaka aentsu chichamrin emesak, chikich chichamjai pachikiar pénker takakmainiatsui, junaka iwiaramu amitiairl tawal.
III.3. Mátsatkamu Ayarnrin, Ninía emin 96
Ju chicham chichak: aents' imiatkinia súmaka pénker ís: kaukchan, mejéncham, nankámaschan sumaktiniaiti.
Mátsatka ayarririn ninki takakma, ewéj uwí anaikiamu pujutnuiti; aíntiuk uwikia atsá tawai. Unt anaikiamu ninki, nisha pujús takakrnasat tusar.
III.4. Umíktin chicham najanamu sepunam enkémamunam
Recurso de hábeas corpus. (artículo 93)
Emka juarkun chicham sepunam enkernátniun najánamun titiatjai. Imiankaska matsatkamunam, aintiuk tsawant amunam, amiashkurkia mankartamunam úunt paánt amukchatniuiti chikich irutkamunam.
Matsatkamunam chicham najánamu, takastin chicham pénker najanamunam yapajmartin yupichuch'amiktin nekáska chikich iruntramunam iruntrar chicham ejékarnu pénker amiktin chichamnum ejékashmanuman chikich aents iruntrar yapajiamuiti.
Aintsank kuit chicham ámunam achiamunam susatin, turutsuk juamunam enkemashtiniaiti tawai. Tuma asamtai pénker fistiniaiti emeskaij tusar. Núnisan yarnai aents iruntramunam irunna juka pénker ísma atiniaiti, nuranka chicham najanki wetinniaka arniktincha timiatrusan ístinian, aintsan métek chicham ejékan umirnaikiatin ainia asamtai chikich iruntrar emeskattsa amunam, aents chichaman najanar anturnaikiartin ainiawai.
ju chicham ármanum aintiuk tsawant paánt najamunam arnikcharuiti, tuma asamtai tuke sepunam enkematin asarmatai seammianum atiniaiti.
III.5. Tribunal Constitucional
ju chicham amiktasarkia, Ley de Control Constitucional, -~,egistro Oficial 99, 2 Shákaim Nantu, 1997 uwitin etscrui. Carta ilOlítica yamai jú chicham aárar pekmaiti:
Unt nunka chicham iwláramu amitiairi susatin, juiti: chicham aents yajaniajai iruntrar iwiaramu, Congreso Nacional tamajai jú chichaman ainí atí tiartin ainiawai.
Jú chichamnaka, Nunka untrisha chicharnan pénker etsér emtikiatin ainiawai, yajania aentsjai jú chichaman ejék wetiniaiti; ekuaturnumka chicham emesrar maktaku ajachini tusar.
- Aentsan papí armanum, jú chicham pekínaiti: takatan yajauch arman périkar enentaijai najanar nekapnaiyamun Tribunal Constitucional tamaka íschatnuiti tawaí. jú chicham ejérar weríanka ninki takakmasar, yajauch chicham najanamuncha pénker takakmaki, iwiarki weartiniaiti tawai.
- Takát chicham iwíarar, sepúnam aents enkémamtai, yayámu, tura papí takákmatainiam enketú seámir ¡yámu, (hábeas corpus, hábeas dataj tura Acción de Amparo susaslitinian, Tribunal Constitucional tamanum chicham apujsamuiti.
- Chicham etserkatin, Unt nunka chicham iwiáramu amitiain, yamai ármanum, Resolución del Tribunal Registro Oficial tamanum juní tawai: aents ekernas takakma, chikich aents chichaman nekattsa papí aár awas yainkchamuka asutiarriu atinaiti tawai.
III.6. Ministerio Público, Procuraduría General del Estado Akankatin
Ley Orgánica, Registro Oficial 26, 19 tsawant, Nase Nantu, 1997 uwitin junaka tawai: awainki iwiarma Ministerio Público, yainkiar iíamu tura matsatkamuka pénker nekas iniakmasar nekapsamu ainiawai, ninki nunka untrijainchu pujúsar takakinasarat tusa.
Jú chicham ejéramun Polícia Judicial tarna Ministerio Público tamanum nujainkaiti. jú enentai ejékamuka, Escuela de Fiscales, Quito nunkanam akinia chichaman ejeawai, junaka Acuerdo Ministerial No. 060, 17 Yankuam Nantu, 1997 uwitin chichaman etserui.
Ministerio Público, ninki pujús takakrna, ni aentsrijai takákina asa, kuitniash ninki umuchiniawai, chicham mesekuitki wekasar pénker chichaman nekawar ejeratin ainiawai. Ministro Fiscal General, chichaman iwiar ejeratin ainiawai suntar chichaman emruki wea. junaka nekasach chichaman emruki wena tusa wekasar iísar sepunam enketainian, tura aents enentai kaúkun sepunam emkeamu tsuamainia, tura aents kasameam fisu surimiam sepunam ernkeataj taman, junaka Ninía emin 217 tura 219 tawai.
YAMÁRAM CHICHAMNUM
IV.1. Chicham umitiain surimk¡atin, tama sumantikin anaikiamu Corte Suprema de justicia, aintsan matsatkamu aentsush tura nunka uúntri anaikiamuiti, yamaikia Consejo Nacional tamaka anaikiachma ainiawai. Aya untak anairajnia mí rruntrar nawe chikichik Untran anaikiamun chicham aarí juni ati tiniu anairarmai. Ju aentska Sumantikin anaikiamu ainiana auka ni takaktrin itiuktinkia tsawanka atsawai, antsuka chichaman emeskantainkia jikmia atatui tawai. Junanaka Ninía ,inin 199, akanrarnu jimiar tawai. Ju Unt anaikiarnu chicham aan juní atí tiniu, tura sumantikin anairamu ainiana auka chikich takatnunka takakmaschamnia ainiawai, aya ni anaikiamu takátnak takastin ainiawai, tusa junaka Ninía emin '105 tawai.
IV.2. Yumi Nantu, 1997 uwitin juna tawai: ekuaturnumía aents chicham íniasmanum, juna tiarmai Consejo Nacional de la Judicatura, uruamtai timiatrusar takarnum ín tura aentsan nunka untrincha, tura Unt anaikiamu chicham aán juní atí tiniu anaikiamu in, tura jú aentsun anairarnu chichaman emeskarntai, asutiamu ati tawai. Ju chichanmaka Ley Orgánica iwiaratin ainiawai, 8 tsawan, Etsa nantu, 1998 uwitin chicham iwiararmuti, tura aentsan Ejecutivo 23 Etsa nantu, 1998 uwitin iuní chichamnaka ejéra asarntai.
IVA Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, Ninía emín 191, akántramu chikíchik tawai: Umitai chicham chichák, Unt anaikiamu chichaman tsankurnairatin juní ati tiniu, tura chicham mesét emeskarnu akui, manitiai chicham akui, ni iwiarin atí usa junaka Ninía emin 191, akantrarnu jimiar tawai.
Aentsan Carta Política yamai aárma juní tawai: chicham emeskar íwiarmanum, aents' chichamam itiurchat ejeárnu iwiarin, Unt anaikiarma chicham aán juní ati tiniu aina au tsankurnair pujustin tamaiti.
IVA Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi, Ninía emin 191, akánkamu chikíchik chichak tawai: Uunt anaikiamu chicham aán juní tsankurnairar pujustai tiniu ernrukuri; manitiai chicham, kajernaitiai chicham, yajauch' chichamam akuish' jú únt ernkari iwiaratnuiti, junaka Ninía emin 191, akantrarnu jimiar tawai.
IV 5. Tarimiat aents chicharnruktinkia Ninía emin 191, akántrarnu 4 tawai: itiura wainkiaj, nu chicham iwiaratin, ni tuké aitkiatajai, nusha Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi tána nú yapajtsuk chichamam ti amiasha tawai. Aentsan tarimiat aents akursha, aents asar ií tuke takatairi surinkiatniuiti wari fincha paánt amajna, tura tarimiat aentsun pénker takatcha jintiar unuiniarar ístiniaiti warinkish inintrustiniaiti tusa tawai.
IV.6. Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi urnintikiatiniaiti tawai: nekas chicham iwiarar itiura Unt anaikiamu chichaman aán juní atí tiniu, iniakrnasar itiura nekapsatnuiti, chichaman ejér umintikiar pénker takakmaki umitiainiam jukí wetai tawai, junaka Ninía emin 192. Aentsan wárik pénker kakakmakir wetiniaiti tusa, Ninía emin 193 tawai. Unt anaikiamu chichaman áan juní ati tiniu tura Sumantikniuitji, jú chichaman wárik ejé takakmas weatsna nuka asutiarnu atatui tawai.
IV.7. Jú chicham pénker erntiki juamu, turutskesh yajauch' entiki juamu, tampurnumani akupkatin áchanniaiti, tura chikich aents' ni chichamen tampurnumaní enkeárnu ántamun, ni ayarnrijai áchamniaiti tusa junaka Ninía emin 195 tawai.
Aentsank chicham etscrkatin, tura ií enentainmia ,ítinnaka, jusámu atiniaiti, tarimiat aents' neká atiniaiti, nekaska emesmam tawai.
IV. 8. Matsatkamu úntri timiatrus takarnunmaya nunka untrijai Función Judicial tunaitniuiti tawai, junaka Ninfa emin 196. tawai.
IV.9. yamaipiat chicham awakeasank arár patasma ímiatru.srik amiktin tawai. Sumantikin, tura Uúnt anaikiamu ,:hichaman aán juní atí tiniush, Función Ejecutiva pachitkiainia, Función Judicial tamanum pernkarttiniaiti. Nusha chicham urniktin chikich chichaman awascharntainkia, ni tuke chicháme umitiairi unutkrartatui. Ju chichamnum aents' suntarsha pachitkiainiawai. Jea ekernas takakmau ainiana au jú chichaman petainaka Función Judicial tamanum pemkartatui.
Consejo Nacional de la judicatura tamash, Proyecto Congreso Nacional tamanum patasartiniaiti, chicham umiktinian iísar awakeasrik, aárar patasman, chicham mesekuitkui. Atak najanatin chicham jusamun yamai Cortes, Tribunales, Juzgados tamanun takakmaka surirnkiamu Función judicial tamanum pekartatui. Ju chichamnaka, Unt nunka chicham iwiárarnu amitiairi yamaina tawai. Aentsank jú chichaman umiktinnaka Consejo Nacional de la judicatura atak chicham najanatin jusamun Congreso Nacional tama akupkatin ainiawai, chicham awakeasar aárar umuchkarnu chicham umitainiam. Aentsan suntarka ujúk chicham najanamunam penkartatui. Tura aintsank jueces de Menores tajinia ausha yaunchuka Ejecutivo (Ministerio de Bienestar Social tamanum pernkacharuka).
V. AMINTIKTA1 CHICHAM YAMÁRAM NAJATMA, EKUATUR
NUNKANAM
V.1. Yárnáram chicham, amitiai, aitkiasank chicham, itiurchat najanawaru amintiktai, yamáram chicharnnum Uunt papí (C.R.E.) ekuaturnum aárar ejékamu awaí, nutiksank, yaunchu ármasha (akankamu aintiuk, nekapmarnu jínuara washim yarush - 208, aitkiasan timiatrus tawai amintikiatnum, tura amiktinian, aíntsank, yamai chichamnum, sepuna, enkearnu ainiana, ausha yamaikia; unuimiartin, nuya jíntintin ainiawai, takastinniurn, nutiksank nisha takastinnium pachinkíarat tusar.
Nutiksan, sepunam enkemtai aínia ausha, mashi takatain, tsuamatain, nuyá üí enentaírntairin emestukchamnía aíniawal, arantukrna aíniawai, nísha aents asarmatai, nánkarnash najanashtín aíniawai.
Aents, sepunam enkemtai aíniana aún, tíkich únt ísarat, tú chicham najanawaruiti, tura nu timianchaiti.
V. 2. Aítkiasafik, tímiatrusar pénker chicham amíntikiatniun fin ainiana aú, chicharnrín tujinkíaru aíniawaL
Aíntsank uwi 1992, yamáram chichaman najanawaruiti.
Aents, waurtai tsankun surín, tura tú itiurchatan naákchan najanawaru aíniana, tura sepunan enkeamu, tíkichik, uwí, nú papíri timiatrusar ejetukcharnu aíniaka, sepunmayaka, mashiniu jintrartín aíniawai tawaí, tura nú timianchaiti. jú chichamnaka amintikiartin ainiawai.
IV.3. Yamáram chicham amintikiatin tamanum, akankamu jimiará nawe, yarushnum, tawai.
Unt, chichaman, fin , nuyá amintikin ainiana aú, kakarmarin suawai.
Aents, tí tumankacharu aíniana aú, nuyá papirí tirniatrusar ejetukchamu ainia, tikichik uwi nankamas sepunam enketainiaka, mashí jiírma aárti, tura júrtarum tawai.
jú enentai, tura chichamnaka, mashi únt iruntrar, nckaska chichaman, fin, nuyá amintikiatin ainiana aú, chicham najanawaru ainiawaí, turawar aents ti tunamkaru ainiancha jiraru ainiawai sepunmayan.
Shuar Chichamjai artasarkia, jimiará aujtai papí anairamuana auka auisachmaiti.
1. CONSTITUCION POLITICA DE LA REPUBLICA DEL ECUADOR, Gaceta Constitucional, Junio, 1998.
2. CODIFICACION DE LA CONSTITUCION POLITICA D ELA REPUBLICÁ DEL ECUADOR, Registro Oficial No. 2, 13 de febrero de 1997, Corporación de Estudios y Publicaciones, Quito, mayo de 1998.
(VOCABULARIO)
najatma........acción
aetsu untri......autoridades
t.uitia fint.....administrativo
ninía emin.....artículo
amamkematin......asesorar
ninki takakniau.....autonomia
unt nuka chicham iwiaramu amitiairi.....constitución
kuit ujúmak amuamu.....económico
matsakanumia.....social
niniuriniu....cultural
chicham najánamu.....convenio
chicham iwiáramu......tratado
chicham umitiaijiai......jurídica
nákak.....derecho
imiatrusar niniu sutairi......justicia
nunka untri......estado
unt anaikiamu chicham aán juní atí tiniu......juez
iíkratin suntar.....policia
nunka untri ajániu......política
untrak untrak tuakara......cortes
yajauch pénker najanamu nekapnaiyamu.....judicial
ajápruku......concepción
niniuri etserma.....identidad
ayash pénker jatsuk pujainu......salud
yurumeaniu......nutricion
aents nukap unt nunkanmaya.....ciudadania
papí yajauch nakunmamu iínt.....pornográfico
nuá ní ¡yashijai kuitian wainin.....prostituta
chicham nekáta¡ umitai.....legislación
juki apujsatin.....descentralizar
nekás iniakmasar nckapsatin.....garantizar
aents takáta amuk inaís aya pujus kuitia achia....jubilación
umitiai chichani......ley
najanin.....sujeto
chikich nunkanmaya.....extranjero
sumantikin.....magistrado
aents tuakma.....colectividad
akantramu.....inciso
awainki iwiarma.....reforma
amitmakar akikmarnu......indemnización
yayárnu......amparo
yayárnu iárnu.....patrocinio
chicham. Susatin......dictaminar
chicham iwiararnu.....tratado
nanátar eárnu.....providencia
takátri, najantairi susarnu.....atribución
chicham iwaírarnu.....resolución
nuamtak nijiniain.....homosexual
nuaifiat chikich nua wakerin.....lesbiana