RUNAKUNAPAK JAYÑI, ECUADORPAK


I. KALLARI

II. KIKINYASHKA, ACHKAVASHKAKUNAMPASH KISHPIRI, JATUN KAMACHIPI ALLI JARKASHKA, WAKAYCHISHKAPASH KAYMANTA

III. KIKINYAY, ACMAYAY RUNAKUNAPAK JAYÑIKUNA JATUN KAMACHIPI KASMAMANTA

IV. LLACHAKKUNA KAMAYTA JATUN KAMACHIPI ALUYACHIMANTA

V. JATUN KAMACHIPI, WANACHI KAMAYTA ALUYACHIMANTA

MUSHUK SHIMMUNA



KALLARI

FEBRERO KILLA 1997 WATAMANTAMi, Ecuador mamallktaka uchilla kamachikunata, kawpaykunatapash alliyachita kallarishrunakunapak jayñita alli rikurayashpa paktachinkapak.

1998 watapimi Jatun Kamachita AlUyachik Tantarika (Asamblea Nacional Constituyente) Ecuadorpak Jatun Kamachi, akaalliyachirka, chaypika mushuk alli yuyaykuríatami churarkakuna. Kunanka chay yuyaykuría may karnan paktashkata yachashun, ñukanchik mamallaktapi runakunapak jayñi afli paktayta charichun.

Jatun Karnachita Alliyachik Tantaripak llankay pachapillarakm1, Ministerio de Relaciones Exterioreska, tukuy llaktayukkuizawan waykarishpa runakunapak jayñimanta latun Ruray Yuya>,ta wiñachi kallarirka. Chay Ruray Yuyaytaka Decreto Ejecutivo killkawanmi Mamallaktapak Jatun Apukka mamallaktapak kawpaymi nishpa ari nirka. Kay Ruray Yuyayka Jatun Karnachipak yuyaykuríawan paktami kan. Chaymanta kay killkapika, Jatun Karnachipi tiyakkunamantaUami rimakrinchik, kari, warmi, ivawakunapakpash jayñikuríata alli paktachichinkapak.



KIKINYASHKA, ACHKAVASHKAKUNAMPASH KISHPIRI, JATUN KAMACHIPI ALLI JARKASHKA, WAKAYCHISHKAPASH KAYMANTA

II.1. Jatun Yuyaykuna

RUNAKUNAPAK JAYÑIMANTAKA, kay jatun yuyakunatami zhurashkakuna.

Jatun Karnachipak ishkay chunka rakipika, shinami nin artículo 20) jayñikunata paktachipika, pipash mana imamanta -.Ikishkachu kanka, chaypakka mamallaktami yachaykunata, ruravkunatapash churanka. Shinami Ruray Yuyaypi churashka.taka ashtawan sinchiyachin.

Jatun Kamachipak jayñikunata paktachipika, mamallaktakunapura arí nishka kamaykunapi úyak jayñikunatapash paktachichinallami kan. Karnayta paktachikta rikurayakkuriapak ñawpakpi, apukkunapak ñawpakpipash paktachichun mañanallami kan. Apukkunaka imamantapash mana jarkanachu kan.

Mushuk Jatun Karnachipika, may alli yuyaykunatami churashkakuna. Jatun Karnachi jayñikuriata paktachinkapakka, chunka pusak rakiripi (artículo 18) nishka shinaka, maykan apukkuriapash, kamakkunapash mana ima shuktakkunataka mañankakunachu, jatun karnachipi, uchilla karnachipi úyakkUnallatami mañana kan. Shinallatak karnay illanmi nishpaka manatak pipash llakichichun, runakunapak jayñikuriata wakIlichichunka sakinkachu.

Ñawpaka, Jatun Karnachipi, uchilla karnachicunapi manapash tiyakkunata mañashpañi Apukktmaka runakunataka llakichikkuna karka. Ama shina llakichikuna katichunmi kunanka chay mañaykunataka chinkachishka kan.

Jatun Karnachipak chunka iskun rakiripika (artículo 19) shuk may alli yuyaytami churashka. Runakunapak Jayñikurtata paktachipika, mana Jatun Karnachipi, marnallaktakunapura ari nishka karnaykunapipash úyak jayñikunallatachu paktachina kan, ashtawanpash, jayñikunapi mana tiyakkunatapashmi paktachina kan, shinami runakunapak kikin yuyay, may alli kishpiri kawsaymanka paktashun. Kay alli nishkakunawanka, karnachi paktayta rikurayakkuna, kamaywan mítsakkunapash, killka kamay illanmi nishpaka ama jarkachunmi yanapan.

Jatun Kamachimi, uchilla karnachikunata yalli kashka yuyayka katinmi, chaymanta uchilla kamachikunaka Jatun Kamachipak ucupi, paywan paktami kana kan. Mana shina kashpaka yankallami kanka, (artículo 273). Karnachi paktayta tukuy rikurayakkuna, shuk apukkunapash, Jatun Karnachipi úyak jayñikunataka paktachinatakmi kan, mutsukkuna mana mañakpipash. Mamallaktaka, llachak apukkuna, karnaywan mitsakkuna, shukkunapash alli yachachun, yachaycunata, shuk ruraykunatapashmi churana kan.

Ñawpa Jatun Karnachipika, Corte Suprema de justiciallami úchilla karnachikuna jatun karnachiwan paktakachun ricurayana ushayta charirka. Ranti mushuk Jatun Karnachipika (artículo 274) tukuy kamachita paktachichikkunami chay ushaytaka charinkuna, ashtawankarin mamallaktakunapura ari níshka karnachikunawan paktakachunpashrni rikurayankakuna.

Mamallakta tantari, runakunapak jayñita wakllichishpaka kullkita kushparni alliyachina karka. Kunan mushuk Jatun Kamachipika (artículo 20) shuktakkuna marnallaktapak ranti, paypak shutipi llankakkuna paykunapak mana alli llankaymanta wakllichikuna úyakp¡ka, kullkita kushpami ima wakIlichishka kuntapash alliyachina kan. Kay nishkakunaka, Wanachí Kamay Ñanpak chusku patsak piclika chunca iskuri rakiripi nishkawan ixtículo 459 Código de Procedimiento Penal) paktami kan, apukkuna mana utkaslipa paktachikpi, yankamanta unayakpi, pitapash yankamantalla wichkakkunataka, kamachi paktachita mañakkunaka, chay apukkuna wanachishca kachun mañanallami kan; shinallatak (artículo 193 Constitución Política) yankamantalla karnachi paktachita mana utkashpa rurakpika, chay juchayuk Apukkunaka wanachislikami kanka.

Karnachi paktachi pantaypi, mana alli paktachipi, mana2ash juchakkuriata wichkaypi, yankamantalla wichkaykunapika Marriallaktami juchayuk kan. Marnallaktaka paypak llankak zpukunata taripaslipa juchayuk kakpika wanachita ushanmi. artículo 22). Maykanpash kikinpak jayñita wakllichishka kashpaka, kay achiklla karnaywan mitsarinata ushanmi, llakikuriata all1yachichun mañaytapash ushanmi.

Jatun Karnachika, runakunpak jayñita ashtawan afli rikuravankapakka, shinami rakishka: Llaktayukkunapak jayñi, kawpay ÍayñI, charikyay jayñi, yachay kawsay jayñi, achkayay jayñi; kay jayñikunaka ñawpa jatun karnachipipash shinallatakmi úyarka. Shinapash mana achikllachu karka. Ashtawanka llaktayukkunapak jayñi, kawpay jayñimantallami rimarka. Ranti kay mushuk karnachipika, runakunapak jayñikvmapi nishkakunawan paktami kan; Chaymantami shuktak jayñikuriashinallatak rikurayashka, yupaychashka, mitsasfikapask kana kan.

II.2. LIaktayukkunapak jayñ¡, jatun kamachipi kashkamanta

Llaktayukkunapak jayñImantaka, 1998 Jatun Karnachipika kay alliyachikuriatami churashka.

Runakunapak kikin kawsayta wakllichikunamanta jarkankapakka, llakichikunataka shinami rakishka: aycha llakichl, yuyay llakichi, yumay llakichi, runakunapak aychata shuwaytapash jarkashka (Art. 23, numeral 2, inciso primero). Shinallatak Mamallaktatantarika wawakunapak, wanrakunapak, warmikunapak, rukukunapak jayñikunata Hakichikkunamanta jarkanarni kan. Shinami kay mushuk latun Karnachipika, kikin ayllu ukupi fiakichikunamantapash mitsan.

Llakta runakunata, wañuchi jucha, runakunata ñakachi jucha, runakunata shuwashpa chinkachi jucha, chikan kawpay yuyayta charimanta wañuchi juchallinaka ima pachapash mana chinkarinkachu. Shinallatak kay juchakunaka manatak kishpirita charinkachu. Kunanka chapakkunapash, awkakunapash manatak yankarnantaka runakunataka llakichita ushankachu. Shinallatak apukkunapash manatak karnachi illanmi nishpa llakichinkachu. Apuk ruray nikpi ima llakikunata rurashpapash mana kishpirishkachu kanka, ashtawanpash wanachíshkami kanka. Ñawpaka apukkuna ruray nikpirni juchata rurarkani nishpa kishpirikllakunami karka. Kunan kay mushuk jayñikunawanka tukuysami llakichikunatarni pishiyachishun.

Shinallatak, shuktak kaymanta, runakaymanta, íma yumay munay charimanta, unkushka kaymanta, aycha wakIli kaymantapash chikanyachikunaka ama níshkami kan (Art. 23, numeral 3). Ñawpa Jatun Karnachipika, kay shina mitsaykunaka mana tiyarkachu. Rantí kunanka uchilla runa llaktakuna, kari pura, warmi purapash yumanakukkuna, SIDA unkuyta charikkuna, ima shukkunamantapash rakishka kaymanta jarkashkami kan. Kay nishkakunaka runakunapak shuktak jayñikunawan paktami kan, shina: Convención Americana sobre Derechos Humanos (Art. 1.1), Pacto Internacional de Derechos Civiles y Políticos (Art. 2. 1) Kay karnachikunaka tukuy llakichikunatami jarkan.

Mushuk Jatun Karnachita manarak all¡yachikpillatakrni, karipura yumanakuyka juchami nishpa wanachitaka anchuchishka karka. Jatun Kamachi paktayta R¡kurayak Tantarimi wanachik kamachimanta (Art. 516 Código Penal) chay juchakunataka anchuchirka, runakunata rakishpa llakichik kashkarnanta, zkíinakunapak Jayñiwan mana pacta kaymantapash.

Shinallatak, pipash manatak watashka kankachu, runakunata shuwashpa katuytapash amatak nishkami kan. Kay juchacunata pipash rurachunka mana mañanachu kan, ranti alliku:iataka ruraktaka mana jarkanachu. kan. (Art.23, 4). Tukuy runakunami kishpirishka wiñarinka, imamantapash mana jarkashka.-bu kanka. (Art. 23, S), shinami, Runakunapak Jayñipi nishka uyaykunata ñukanchik Jatun Karnachipi churashka kan.

Shinallatak runakuna imakunatapash kishplrishka akllana jayñitapashmi churashka (Art. 23, 7). Mushuk karnachipika, mikukkunapak jayñitapashrni mirachishka (Art. 92) uchilla karná,:hikunapimi imashina may sumak rnikuykuna kakta alli rikuna ñantaka churanka. Shinallatak mana alli rurashka rnikuykunawan wakIlichikpi, mana alli llankaykunawan, llankaykunata yalik-amantalla shayachishpa llakichikuna tiyakpika kullkita kushpa alliyachina, llakichikkunata wanachinapashrni kanka. Kay mitsaykunaka, ñawpa Jatun Karnachipika mana úyarkachu, ranti kunanka tukuy runakunatami ashtawan alli rikurayashpa, mitsanpash.

Mushuk Jatun Karnachipika, tukuy runakunami willak jillaykunarnan, ankikunaman, shuyu aparnukkunarnanpash paktami chayana kan (Art. 23, 10) shinami, kullkiyukkunalla kay Jayñikunarnan chayaytaka pishiyachin.

Apunchikta iñinapí, kikin yuyaykunapipash kishpirishka kanatami riksin, ashtawankarin tawka sami yuyaykuna úyashkatami riksin (Art. 23,11) ranti tukuy jarkak yuyaykunataka anchuchishkami kan.

Shinallatak, mañana jayñipash katinmi (Art. 23, 15) runakunaka ima llakichikuna tiyakpika, apukkunarnan willanallami kan, shinallatak alliyachichunpash mañanallami kan, chay mañashkakunaka karnachipi nishka shinami paktachishka kana kan. Ñawpaka apukkunalla munashkata rurashparni Hakíchikkuna karka.

Ima kawpay charishkata, ima iñi charishkatapash mana tapushkachu kanka, taripaykunapika ima iñi, ima kawpay yuyay charishkapash mana mutsurinchu. Sapan runakuna ima yuyay, iñi, kawpay, unkuy, ima yumay munay charishkataka mana pimanpash apukktmaka willankachu, unkuykunata janpína kakllapimi willaytaka ushanka (Art. 23, 25). Shinallatak kishpírishkami ima yumay munaytapash akilankakuna.

Jatun Karnachi alEyachipika, kikin shutita charina jayñitapashrni churashka (Art. 23,24). Kay jayñ¡ka Convención Americanapak karnachipi nishkatarni paktachishka (Art. 18). Tukuy wawakunapash kikin shutita charinami kan.

Karnachi paktachipi, apukkuna yankarnanta unayachishpa wakIlichikpirni kay jayñitaka churashka tukuy apukkuna, kamakkunapash utkashpa karnaykunata paktachichun nishpa (Art. 23, 26-27), ñawpaca uchilla karnachikunapillami kay yuyaykunaka tiyarka.

Juchayukkunata wichkashpa wanachipak rantika shuktak sami wanachikunatami riksishpa churashka. Chay wanachikunataka imasami jucha kakta, imalaya juchayuk kaktapash rikushpa, wakilirishka runata all¡yachinkapakrni churashka kan (Art. 24,3). Kay mushuk karnaywanka juchayukkunata alUyachinami kan kutin IIaktayukkunawan kimirichun, shinallatak wichkana wasi ukupi yapa achkakuna tiyaytapashmi pishiyachina kan. Shinapash chayta paktachinkapakka, wanachi karnachitarakmi afi¡yachina, Jatun Karnachipi nishkakunawan pakta kachun. Karnachikunata all¡yachinkakarnaka apukktmaka, jatun Karnachipi nishkataka paktachinatakrni kan.

Maykanpash wichkashka kashpaka, imamanta wichkashka kashkata, maykan apuk wichkachun nishkata, japishpa pushak awkapak shutíta, tapukkunapak shutitapash yachanami kan (Art. 24,4). Shinallatak, taripaypi upalla kana jayñita, kikin ayllu wan, karnaywan mitsakwaripash willarí jayñita charishkatapash yacharíamí kan. Manapash apukkuna nikpi yankamantalla jarkashpa, wichkashka kashpaka, shina llakichikkuriataka wanachichun mañanallami kan (Art. 24,4). Kay jayñikunaka kaykunata mi nin. Shuk niki: Mamallakta Tantaripak llankakkuna, awka rukuna, shukkunapash wichkashkakunapak jayñita wakIlichikpi, llakichikp¡ka, wanachichun mañanallami kan. Ñawpaka awkakunapak shutita mana yachashparni mana wanachishka kachun mañayta usharirka. Inshkay niki: kallari kutinmi, upalla pana, ayllukunawan, karnaywan mitsakwanpash willarinata churashka, ñawpaka uchilla karnachikuriapillami kay jayñikuriaka tiyarka. Kimsa niki: Imamanta wichkashka kakpipash mana pakalla charinachu kan (Art.24,6). Ñawpaka taripankapak nishipami juchayuk kak mana juchayuk kaktapash japishpa, pakalla wichkashpa charikkuría karka. Kurian Jatun Karnachipika manatak pitapash pakalla wichkas1ipa charinachu kan.

Taripankapak wichkaywan runakunapak jayñita wakIlichikpimi, Jatun Karnachipika chay ruraykuriataka anchuchisfika. TariparikapakIla wichkaypika, uchilla juchakunamantaka sukta killata, jatun juchakunamantaka shuk watallatami wichkashpa charina kan, chay pacha yallikpika, Jatun Karnachipi nishka shina, wichkashkakunaka kacharishka kishpírni sakirina kan (Art. 24,8). Shinallatak kamachita mana alli paktachik apukkuriataka Consejo Nacional de la judicatura tantarimi wanachinka. Kay Jatun Karnachipi nishkamantami achka wichkashkakuna kisb,pi~ rishpa llukshishkakuna. Shina kashpapash apukkuriapak yuyaytaka alliyachinarakmi kan karnachipi nishkakunata alli paktachinkuría kachun. Chayta nisfikata alfi paktachinkapakka apukkuriaka, chapay tantarimanta rakirishkami kana kan.

Juchayukkuriata tapukuypi kamaywan mitsak illakpi tapushkakuriaka yankallami kan (Art. 24,6). Kay kamachiwanka Comisión Interamericana de Derechos Humanos nisfika shinami awkakuna, chapakkuna runakunata jipachita, ñakachitapash anchuchinkapak churashkami kan.

Mitsarina jayñitapashmi Jatun Karnachipika churashka. Marnallakta Tantarika mitsakkunatami churana kan, llaktarunakunata, Hankakkunata, warmikunata, jichushka wawakunata, ayllu ukupi yumaywan llakichishkakunata, wakchakunatapash yanapachun. Kay nishkakunawanka Comisión Interamericana de Derechos Humanos 1996 watapi mañashkatami ashallatapash paktachin, ashtawanka mitsakkunata tukuy marnallaktapi churaclummi mañarka, shinapash Ecuador mamallaktaka kullki illaymantami mana tukuy nishkataka paktachi usharin.

Ima juchachikuna úyakpipash, runaktmaka kikin rimaypimi utka willashka kana kan (Art. 24, 12) chikan rimaykunata rimak runallaktakuna kikin shimipi willashka kachun, juchachikunarnanta mitsarichunpashrni kan, shinami chikan rimaymanta rakiritaka pishiyachishka kanka.

Llaktayuk apukkunaka, ima llakikuna allichipika, allí yuyaywan kamachikunapi nishka shinami allichina kan. (Art. 24, 13), shinallatak ima tapuykunapipash Jatun Karnachita, uchilla karnachikunatapash wakIlichishpa mallikunata surkcushka kakpika mana allichu kan, yankallami kan (Art. 24, 14). Shinallatak willakkunata tapushka pankakunamanpash chayanallami kan, ¡mata willashkata yachankapak (Art. 24, 15) Shinami, juchayukkunaka, utkashpa kikin rimaypipash yachanka imashina katikushkata.

II.3. Kawpay Jayñ¡kuna, latun Kamachipi kaymanta

Kawpay jayñimantaka, tawka allí yuyaykunatami Jatun Kamachípika churashka.

Llaktayukkuna akllashpa churashka apukkunapak minkayta kichuna ushay (Art. 26) febrero killapi llakikuna tiyashkamantami kay karnachitaka churashka kan. Tukuy llaktayuk runakunami apukkuna alli llankachun rikurayana kan, kay ushayka may sumakmi kan, ñawpa Jatun Kamachipika mana tiyarkachu.

Ecuadormanta runakuna shuktak mamallaktakunapi kawsashpapash jatun Apukta, katik Apuktapash akllay ushanmi, kinkin kawsakun llaktapillatak killkarishka kashpaka. Kay jayñitaka kunan kallari kutinmi Jatun Karnachípika churashka kan. Shinallatak wichkay wanachiwan wichkashka kashpake tukuy jayñíkunatami kichuchin, wichkay pacha tukurinkakarnan (Art.27,28).

Shinallatakrni kallarikutinmi shuktak mamallaktamanta shamuk runakuna Ecuadorpi kawsankapak minkachi jayñitash churashka kan (Art. 29), ñawpaka uchilla karnachikunapi, maínallaktapurapak karnachikunapillarni t¡yarka.

II.4. Charikyaymanta, kawsaymanta, yachay kawsaymant a jayñ¡kuna, latun Kamachipi kashkamanta.

Kikinyay charikyaymanta, kikinyay yachay yuyaytapash riksishkami kan (Art. 22, 18), mamallaktapura wiñachishka kamachikunapi, Jatun Karnachipi nishka shinami rikurayana kan (Art. 30).

Shinallatak kallari kutinmi, warmikunawan karikunawan pakta kayta churashka ima pukuchikunapi, ayllu charishkakunata kamaypipash paktami kan (Art.34). Karl warmi pakta kaymantaka ñawpa Jatun Kamachipi ñami tiyarka, shinapash kunanka ashtawan achikIlami kan.

Llankakkunapash, llankay shayachi jayñita charinkunarni, shinapash yachakuypi, unkuy)anpipi, karnachi paktachipi, micha ushaypi, chuya yakuta kuypi, mapa yakuta kachaypi, antawa purichik yaku katuypi, karu willay apamuypi manatak imamantapash llankaytaka yankarnantaka shayachinkachu. Jatun Karnachika maykanpash llankaykunata yankarnanta shayachikp¡ka wanakchichunmi nin. Shinallatak llakichi tiyakpika alliyachishkami kana kan. Kay karnaywanka shuk jatun llakitami alliyachin, shina: ñawpaka unkuykunata janpishpa llankakkvmaka, kikin jayñikunata mañashpa mana janpikpimi achka unkushkakuna wañukkuna karka, ranti kunanka janpi llankaykunata yankamanta shayachikpika wanachishkami kana kan. Ashtawanka wakchakunarni janpichun mutsunkuna, paykunata yanapankapakrni kay jayñikunataka wiñachishka kan.

Shinallatak ñawpa Jatun Karnachipika warmikvmapak llankayta alUyachinamantallami rimarka, ranti kunanka warmikunapash llankayman yaykuchun, llankashkamantapash karikunawan paktatamil kuRkitaka japina kan. (Art. 36, 1). Yuyaypika tukuykunami pacta kanchik, shinapash, Jatun Karnachika manarak chaytaka riksirkachu, uchilla karnachipipash manarak úyarkachu, kunan yuyaykunawanka marnallaktapura rurashka jayñikunawan, runakunapak jayñikunawanpashmi pakta kan.

Jatun Karnachika (Art. 36, 2) warmikunapak mirari jayñita, aHi kawsay wasi yanapashka kanatapashrni riksin, shinallatak chichuy pachapi, wawa chuchuy pachapipashmi yanapashka kanka. Wawata charinata mana charinatapash kikin kishpirishkami yuyarinka, mana karikunapak yuyaylIachu kana kan. (Art. 23-25).

Kallari nikimi, Jatun Karnachika wasi ukupi llankaytapash riksin. Kay llankaytaka ñawpa Jatun Karnachipash karikunapak llankaywan paktarm kachun nirka. Shinapash kay mushuk kaffiachita paktachinkapakka uchilla karnachikunatarakrni alliyachina kan, ashtawanka yachayta, yuyayta, yachay kawsaytapashmi alliyachina kan.

Sawarishka kawsak, mana sawarishka kimirishpalla kawsak ayllukunapash pakta jayñitami charinkuna (Art. 37, 1). Shinami ayllu kawsaytaka sapiyachishpa sinchiyachin. Kaytaka wawakunapak, warmikunapak tantarikuna mañashkamantami paktachishka. Kimirishkalla kawsak ayllukunapash kunanka Jatun Kamachipi riksishkami kan. (Art. 38). Ñawpaka kimirishkalla kawsak ayllutaka Jatun Karnachipika mana riksirkachu karka. Warmikunalla wasi aylluta kamak kakpipash jarkakmi karka. Kay mushuk jayñikunaka kimirishkalla ayllu ukupl wacharishka wawakunatapash, kusa jichushka warmikunatapash ashtawanmi rikurayana kan ninmi. Yaya mamakuna rakirishka kashpapash wawakunataka riksinarni kan, shutitapash kikinpaktami kuna kan.

Shinallatak kallari nikimi Mama Tantaripak ruraykunata churashka. Willana, yachachina, mutsurishkakunata kuna, sawarishka kak mana sawarishka kakmanpash kikin wawakunata alli wiñachichun, mashna wawata charinatapash kishpiri yuyaywan wiñachi ushayllata charichun yachachina kan. Wawakunata wlñachinapika yaya-mamaka paktami kana kan, shinallatak wasi aylluta karnak warmitapash yanapanami kan.

Yayakunalla karnana yuyaytaka Jatun Karnachimantaka anchuchishkami kan, yayakuna wawakunata makashpa llakichishkarnanta. Kunanka Mamatantarimi mamakunata, yayakunata, shuk wasi ayfluta karnakkunatapash rikurayanka, yanapankapash. Ranti yaya-mamaka paktatami wawakunata karnashpa wiñachinka kuna. (Art. 40) Wiñachishka wawakunapash pakta jayñitami chrinkuna. Kuitsakuna chichushpapash mana shulluchun yanapanami kan, wawapak shutita killkaypika mana imamantapash jarkanachu kan. Kay karnachika wawakunapak jaymwan paktami kan (1992) Tukuy wawakunami kikin shutiwan killkashka kana kan. Yaya mana shutita kukp¡ka, mamapak shutiwanmi killkashka kana kan, kipata yayapak shutiwan allichinallami kan.

Mamatantarika warmikunapak jatun tantariwan wankurishparni, karimanta warmimanta yachachina kan, pakta kashkatami tukuy yachay wasikunapi yachachina kan.

Unkuy illay kawsay jayñitaka, shukllapimi tantachishka, ñawpaka shuktak shuktak karnachikunapi tiyashkamanta (Art. 22-15, 36 y 42-2) pacha kawsa>ta mana wakIlichina jayñitapashmi tantachishka.. Mamatantarika unkuy illay kawsaymantaka kaykunatami ruranka: jarkanka, yachak chayachinka, alli mikuyta, chuya kawsayta charichunpash yanapanka; shinallatak ayHu kawsay, Hakta kawsay, llankay pachapash alli kachun rikurayanka.

Jatun Karnachika unkuy illay kawsaymantaka kashnarni nin. Unkuy janpik wasikunapika mana ima kuRkita kunachu kan, yankarnantallami janpina kan. Ancha unkushka kakpika mama Haktapak janpi wasikunapi, kikinyay janpi wasikunapipash janpinatakmi kan, mana imamantapash mitsanachu kan. (Art. 43). Shinallatak unkushkakunata janpishpa llankakktmaka mana llankaytaka shayachinachu kan.

Shinallatak mamatantarika, unkuy illay kawsaymanta allimi yachachina kan, ashtawanka rnikuy yachaymanta, wawakuna, mamakuna alfi rnikuymanta, yumaymanta, wawakunata charinamantapashmi alli yachachina kan, tukuy llaktayukkunawan, wifiaykunawan tantarishparni chaytaka paktachinka. Shinallatak, machay, mapa kiwakunata tsupaytapash anchuchinkapak yachachinka, ima shukkutapashrni ruranka.. (Art. 43). Ñawpaka mamaflaktafiami kay llankaykunataka rurana karka. Ranti kunanka tukuykunarni kimirina kan. Kay mushuk karnachika yumaymanta, mirarimantapashmi ashtawanka yuyarin, alli yachaykuna illakpimi kuitsa wanrakunapash chichunkuna, chayrhantami utkashpa yachachina sulluykuna ama ashtawan úyac'hun.

Shinallatak mapa kiwakunata, mapa yakukunata tsupak, upiakkunata japishpaka mana wichkana wasipi churanachu, ashtawanpash janpina wasiman apashparni janpina kan. Shinallatak, maykanpash mapa kiwakunata charikukta japishpaka mana jatun juchayukkunata shina ñakachinachu kan.

Marnallakta tantarika, shuktak sami janpikunatapashmi ari nishpa riksinka, ashtawan mirachichun yanapanka, shinallatak ima shina ruranataka uchilla karnachipirni willanka, kay janpikuna amautay tukuchunmi yanapanka. (Art. 44). Jatun Karnachi shuktak janpikunata riksika may sumak allimi kan.

Kayna Jatun Karnachika unkuy illay kawsay kawpayta achkanyay, kikinyay runakunawan rurachunnú nirka, ranti kunanka tukuykuría kimirishpa rurachurími nin.

Unkuy illay kawsay llankaykunapak kullki illakpimi, kuría n Jatun Karnachika mamapachapak kullki yupay llankaypí chur4chun nin. (Art. 45). Shinallatak kullkiyukkunapash yanapachunmi nin. (Art. 46). Unkuy illaymanta llankaykunapakka watan watanmi kullkita mirachina kan, mana pishiyachinachu kan. Ashtawanka, wakchakunata yanapankapakmi kashkamanta, ranti kullkiyukkunaka kikin jarípirina wasikunatami charinkuna. Mama llaktapak apukktmaka kay kamaytaka paktachinatakmi kan, kullki pishi kakpipash, kay llankaykunapakrakmi kullkitaka kuna kan, manatak pishiyachinachu kan, shinami Jatun Kámachika nin.

Shinallatak kallari kutinmi Jatun Karnachika wakchakuríata ashtawan alli rikurayankapak chikanyachishpa churashka, paykunataka "waklliri shufl tantaripimi" riksishka wawakuna, wanrakuna, chichu warmikuna, unkushkakuna, rukukunapashmi chaypika kan, chaymantami paykunarak janpishka kana kan, shinafiatak ayllukunapi Hakichishkakuna, pacha Hakichishkakuna kashpapash paykunarakmi yanapashka kanka (Art. 47). Ñawpa karnachika wawakunapak)ayñitallami riksirka, kunanka tukuykunapak jayñitami riksin. Ayllukunapakjayñ¡ tantariwan paktami kan.

(Art. 48,49) wawakunata rikurayanamantami riman. Ñawpa karnachipika yaya mamallami wawakunataka rikurayana karka. Rantl kuríanka tukuy ayllukunami minkashka kan wawakunata rikurayankapak, shinallatak mamatantaripash rikurayanami kan. Imapipash wawakunatarakmi ñawpaman churana kan, wawakunapak munaypash tukuypak jawapimi kana kan (Art. 48). Shinami kay mushuk Jatun Karnachipika wawakunataka mana imamantapash chikanyachinachu kan ninmi.

Wáwakuna, wanrakunaka kikin jayñikunata charishpapash, tukuy runakurvapak jayñitapashrni charinkuna. Wawakunaka mamapak wiksa ukurnantapacha kawsayta charichumni Jatun Karnachika rikurayanka, aychapash, yuyaypash alliyashka wiñachun, kikin shutita, kikin Haktayaytapash charichun; unkuy illak kachun, alfi rnikuyta charichun; yachakuyta, puHaytapash charichun; kikin ayllu ukupi, Hakta ukupipash kimirishka kawsachun; kikin yuyaypipash kishpirishka kachun; paykunamanta imakunata rurankapakpash tapushka kachun. Ñawpa Jatun Kamachika warmikuna shulluytami jarkak karka, kunanka wiksa ukurnantapacha kawsayta charichunmi nin. Shinallatak warmikunaka yumaypipash kikin kishpirishka kachunmi nin. Yumay jawa, wawata charina jawapash kishpirishka yuyarichunmi alfi yachaykunata churanka, ama yapa shufluykuna úyachun.

1996 Jatun Karnachipika tawka jayñikunatami riksirka, kunanka ashtawan shuktak kamachikunatami churashka, shina: wawakunapak jayñipi nishka shina shuk aylluta charichun, ima ruraykunapipash paykunata tapuchun. Shinallatak, tukuy wawakunatami kikin llaktayayta charishkatapash riksin. Llaktayuk kaymanta mana Haktayuk kaymatapash rakitaka anchuchishkami kan. Kunanka wacharishka pachamantami tukuy wawakuna Ecuador Haktayuk kankuna. (Art. 6). Tukuykunami Jatun Karnachip¡ nishka jayñikunataka paktata charinkuna. Wawakunapash, wanrakunapash apukkunaman willayta, mañaytapash ushankunami (Habeas Corpus, Habeas Data, Amparo). Shinallatak akllana, akllashka kana, karnay wiñachipi yuyaykunata kuna, ima ruraykunapipash tapushka kana. Mama tantaripak llankakkunata taripana, akllashkakunapak ushayta kichuna, llankaykunaman yaykunapash. Kay jayñikunata ima shina paktachinataka, uchilla kamachikunapimi churana kan.

Shinallatak mushuk Jatun Karnachika, wawakunapak, wanrakunapak shuktak uchilla jayñikunatapashrni riksin, shina: aychapi, yuyaypi Uakichikunata llankaykunapi Hakichita mitsana jayñi. Shinallatak sukta watata manarak charik wawakunatarak janpina, rnikuchina, yachachina, aycha wakfli wawakunata llankaykunaman yaykuchina, wawakunata shwashpa katuyta, yumay mapa llankaykvmapi yaykuchishpa llakichita; mapa kiwakunata, yakukunata upiaymantapash jarkana. Wawa kashkamanta chikanyachita, ima jatun makanakuykunapl paykunatarak yanapana; mana alli rikuy, yachaykunamantapash jarkanami kan.

Shinallatak, shuk. nikimi Jatun Karnachipika, chunka pusak watata manarak charikkunaka paykunapak kikin karnaywanmi wanachishka kanka, wanachik apukkunapash wawakunamanta alli yachakkunami kanka. Ñawpaka apukkunaka Ministerio de Bienestar Social ukupimi karkakuna, chaymantami wawakunapak jayñitaka mana alli paktachikkuna karka. Kunanka mushuk karnachipi nishka shina, ima llakikuna tiyakpipash utkashpa alliyachunmi nin, wawakuna paykunapak jayñikvmata paktachichun.

(Art. 52) Mamatantarimi wawakunata alli rikurayankapak llaktakunallatak yanapachun jatun kawpaykunata wiñachinka, chaypika mamatantaripak minkashkakuna, llaktayukkunapak minkashkakuna pakta tantarishparni llankankakuna. Ñawpaka, tawkakunam¡ wawakunamantaka rakirishka llankakkuna karka, shina: Ministerio de Bienestar Social, Municipios, INNFA, shukkunapash.

Shinallatak (Art. 53) ñankunata, wasi yaykukunata rurashpapash aycha wakllikuna purinalla, maymanpash yaykunallatami rurachun nin. Kikinyay llankaykunapash, aycha wakllikuna llankachun chaskinami kan, antawakunapipash chawpi kullkitallami mañana kan. Shinallatak kikin jamutaytapash riksinami, ashtwankarin yachaykunapipashrni churana kan.

Rukukunataka, ñawpa Jatun Karnachika ashallatami riksik karka, kunanka tukuy rukukutami ima unkuypipash paykunatarak janpina mana kullkita mañashpalla, shinallatak alli rnikuytapash charichun rikurayana (Art. 54), tukuy ayllukunami rukukuna unkuy illak, alli yuyayuk kawsachun yanapana kan. Rukukunapak karnachiwan paktami kan (Ley N. 27, R.O 806 noviembre 6 199 l). Wakinkunaka ñami kay jayiffikunataka paktachikun, shinapash achkakunami mana paktachin, ashtawanka kikinyay llankaykunapi, wasi ayllukunapashrni rukukuriataka Hakichinkuna mana karashpa, unkuyta mana janpishpa.

Alli kawsayta rikuk wasimanpash tukuy runakunami yaykuna kan (Art. 55), tukuykuna nishpaka shuktak llaktamanta runakunatapashmi nin, shinami Runakunapak Jayñitaka paktachinata munan.. Ñawpaka llankakkunallatami yanapa karka. Sarun watakuríamantami alfi kawsay rikuk wasimanka pipash munashpaka yaykuchun churarka, llankaymanta sakirishkakunapash, shinarni nin Jatun Karnachika (Art. 57-2).

Kallari nikimi mamapachapak alfi kawsay Ilikata rikuk wasita riksin, chayka tukuykuna rantinpurashpa pakta pakta, utkashpa imatapash afi¡yachichunmi nin. (Art. 56). Shinallatak, kikinyay alfi kawsay rikuk wasiman yaykurichun, chaypika ashalla kuRita kushpapash paktatami ima mutsuykunatapash charin.

Shinallatak rukukunaman, llankay sakirishkakunaman, alfi kawsayta charichun Apukkunaka pakta kuRkitami kuna kan. (Art. 59)

Runakunapak affl kawsay wasitapashmi Jatun Karnachika riksin, tukuy llankachikkunarni kuRkita kuna kan alli jaripi, alli yanapaykunata charichun. (Art. 60).

Alli kawsayta rikuk jatun wasi ruraykunata paktachichunka, shuktak kikinyay alfi kawsayta rikuk wasikunapash kufikita kushparni yanapana kan.

Shinallatak Jatun Karnachika tawka wiñay kawsay tiyashkatami riksin (Art.62) chaymantami achkayay runakunapak, yana runakunapakpash jayñita, riksishpa churashka (Art.63)

Yachakuymantapash, tukuykunami yanaparina kan ninmi Mamapacha Tantari, ayllukunapash. Yachakuyp¡ka warmi kari paka kashkamanta, runakunapak jayñimanta, aycha unkushkakunata yanapanamanta, tawka yachay kawsaykima tiyashkamantapashrni yachachina kan.(Art. 66). Runakunapak Jayñimanta jatun rurayp¡ka ñami chay llankaykunataka ruray kallarishka.

(Art. 67) tukuy yachakuykunapirni mana ima ku1lkita kuna kan, yankarnantallarni yachanaman yaykuna kan. Shinapash jatun sumak yachayp¡ka kullkita kushparni yachana kan. Wakchakunaka, mana kullkita kunkachu, imamantapash mana jarkashkachu kanka. (Art. 77). Kayta paktachinkapakka uchilla karnachitami rurana, ashtawanka wakchakuna yachakuyta yanapankapak. Runallaktakunapi yachakuytami ashtawanka sinchiyachinata yuyarin.

Ishkay shimipi yachaytapashrni ashtawan sinchiyachinata munan, chayp¡ka kikin rimaypirni yachachina kan, mishu rimaytaka shuktakkunawan aylluyarinkapakrni yachana kan. (Art. 69).

Kay karnachipi nishkakunata paktachinkapakka, Mamapacha Tantarika shuk patsakmantaka kinsa chunka kulkitami kuna kan, (Art 71), shinallatak tukuy runakunarni ima shuktak ruraykunawanpash yanapana kan, chay nishkataka Apukkunaka paktachinatakmi kan.

Shinallatak amawtay, sumak ruray yachay, willa>tapashmi Jatun Karnachika rikslshka (Art. 80, 81), chaytaka tukuy yachay wasikunapirni yachachina, ima úyakkunatapash pukuchinkapak, kawsaypak mutsurikunata, shinallatak runakunapak kikin yachaytapashmi riksin. Shinallatak willaykunawanka tukuykuna imatapash mashkanaman, imatapash kashkatatak yachanaman paktanallami kan. Willaykunaka mana pakashkachu kanka, chikan kaymanta piñay yuyaykuna, llakichi, wañuchi yuyay kawpaykunataka mana willanachu kanka. Kay nishkakunataka, willakkunaka allimi paktachina kan, imatapash llullashpaka mana willanachu kan.

II.5. Jatun Kamachipi achkayay runakunapak jayñimanta

Achkayay runakunapak jayñimantaka, kaykunatami riksin:

Ñawpaka, mamapachapika shuk sami runakunallami kawsanchik nishparni mana alli yuyakkunata charirkanchik, ranti kunanka tawka runa llaktakuna kawsashkatami riksin, chaymantami runa llaktakunapak, yana runakunapak jayñikunata riksishka (Art. 83). Shinami tawka runakuna kashpapash rnamapachaka shukllami kan ninmi. (Art. 84, 85)pimi runakunapak, yana runakunapak jayñitaka riksinkun, chayka may allimi kan. Kikin afipakunapika paykunallatakmi ima shina karnayta, tantaritapash mashkankakuna, chaytaka runakunapak, yanakunapak allpatami ninmi Art. 241 (circunscripciones territoriales indígenas y afroecuatorianos). Chay afipakunapika paykunallatakmi allpakunata, pacha kawsaytapash rikurayashpa kawsankakuna, paykunapak allpaman shuktak runakuna yaykukpipash paykunallatakrni ima shina kanatapash churankakuna. Runakuna kawsan allpakunaka Municipiokunawan paktami kan, chaymanta pakta llankaykunatami rurankakuna. Kay Jayñita riksishpaka, Convenio 169pi nishkakunawan pakta kachunmi churashka.

Runakunapak jayñikunaka, kaykunami kan:

Kikin rimayta, apunchikmanta yuyayta, kawpayta, kawsayta, charikyaytapash ríksina, kikin sumak yachaykunata sinchiyachina, allpakunapash mana imamanta kichushka kankachu, kullkitapash mana mañanachu achkanyay al1pa charishkarnanta; allpa ukupi úyakkunata katushpapash kullkitaka japinami kan; ima llankaykunata rurankapakpash tapushka kana; kawsay pachata wakIlichikpipash kullkita kushpa alliyachishka kana, runakuna kikin sapi yachayta, jaripi yachaytapash riksina, kikin apukkunata charina, llakikuna tiyakpipash kikin kamaykunawanmi paykunallatak allichinkakuna, shinapash runakunapak jayñikunapi nishka shinami allichinkakuna (Art. 191, 84). Kay jayñikunaka, Convenio 196pi nishkakunawan paktami kan.

Shinallatak tukuykunami alli chuya kawsaypachapi kawsana kan (Art. 86,1), chaytaka mamallaktami rikurayana kan' jatun Karnachipika tawka uma rakikunapimi chaytalca willalcun, shinallatak kallari nikimi runakunapak, yanalcunapak yachay kawsayka may sumak allimi nishpa riksin (Art. 23-6), mana shuklla runalcunapak jayñichu kan, ashtawanpash achkanyaykunapak jayñimi kan, ñawpaka uchilla karnachikunapillarni úyak karka, kunanka Jatun Karnachipitalcmi ari nishpa riksishka kan, chay karnayka jatun ushayukrni kan.

Kawsay pachata, mana alli llankaykunata rurashpa wakllichikpika wanachishka kana jayñipash Icatinmi (Art. 87). Shinallatak wakIlichik jillaykuna, mapa yakukuna ruray, katuy, apaypash jarkashkami kan, chayta paktachichinkapakka mamallaktami uchilla karnachikunata wiñachinka (Art. 90). Chay llankaykunawan llakichikuna úyakpipash alliyachishkami kanka. (Art. 9 1).

Kay niskakunami (Art. 89) ashtawan mushuk yuyaykuna kan, kawsay pachataka tukuykunarni alfi chuyata, mana wakllichishpa charinamanta yachachina, shinallatak kawsay pachamanta runalcunapak kikin yachaykunatapash riksina, runakunapak aychatapash mana katuna, mana shuktakyachina.

Maykanpash mikuykunata wakIlichikpika karnachikunapi nishka shinami wanachishka kanka, rnikuykvmata rurakkuna, katukkunapash shinallatakmi wanachishka kanka, chaytaka mikukkuna alli kawsayta charichunmi churashka. Shinallatak mikukkunapak tantarita ruray ushaytapashmi riksishka, shinami kay jayñitaka tukuykunapak churashka.



KIKINYAY, ACMAYAY RUNAKUNAPAK JAYÑIKUNA JATUN KAMACHIPI KASMAMANTA

III.1. Habeas Data

ÑAWPA JATUN KAMACHIPI nishkaka katinmi, shinapash kunanka mana paktachimanta llaki úyakp¡ka alliyachichun mañanallami kan (Art. 94), wakin apukkunaka yankamanta unayachishparni llakichikkuna karka. Shinallatak kikinmanta willak pankakunarnanpash chayanallami kan, mana pakashkachu kanka.

III.2. jatun Kamachiwan jarkarinamanta

Kay jarkarimanka tukuykunarni paktana kan, chaytaka utkashpami paktachinkakuna. Jatun Karnachipi nishkakunata wakIlichikpirni chay jarkayta mañana, shinallatak mamallaktakunapura wiñachishka jayñikunatapash wakIlichikp¡ka jarkayta mañanallami kan. Shuktak runakuna llakichikpipash mañanallami kan.

Shinallatak maykan apukkuna mana karnachi nishkakunata utka paktachikpika wanachishkami kanka. Chaypakka mutsurikp¡ka chapakkunawanmi paktachichinka (Art. 95-7). Imamantapash manatak yankarnantaka jarkanachu kanka, uchilla karnachikima jarkakpipash alliyachinami kan.

III.3. Llaktayukkunapak mitsak tantari

Llaktayukkunata mitsakka rnikuykuna alli rurashka kakta rikurayanka, llankaykunapash alli rurashka, chay mitsakka pichka watapakmi akllashka kanka, ñawpaka chusku watapakIlami akllashka karka.

III.4. Habeas Corpus

Maikanpash yankarnantalla wichkashka kashpaka, Alcaldepak ñawpamak ishkay chunka pachallapi pushashkami kanka. Alcaldeka imamanta wichkashka kashkata, maykan apukkta wichkachun nirka, karnachipa nishka shinachu wichkashka chaykunatami tapunka. Mana karnachipi nishka shina, yankamantalla wichkashka kakpika ishkay chunka pachallapimi kacharinka. Alcalde mana shina rurakpika wanachishkami kanka.

III.5. Jatun Karnachi paktayta rikurayak tantari

MamaHaktapura wiñachishka kamachikunamanta yuyayta kuna, kamachikunata ruray tantari ari nichun. Kamachikunapura ama piñanakuyta charichun.

Shinallatak, Llachakkunapak nishkataka, Jatun Karnachi paktayta rikurayak tantaripash mana wakllichinkachu, paykunapak llankayka.chikan kishpirishkami kan. Ñawpaka, kamachiwan mitsakkuna uchilla karnaykunata jap'shpa wakilichirkallami. Shinami Runakunapak Jayñita wakilichikkuna. Kunanka mana shina wakIlichitaka ushankachu.

Habeas Data, Habeas Corpus, Jatun Karnachiwan mitsaritapash mana paktachichikp¡ka, Jatun Karnachi paktayta rikurayak tantarimi alli taripashpa alláyachinka, shinami tukuy runakuna kay jayñiman paktayta ushankakuna.

Jatun Karnachi paktayta rikurayakka paypak nishkakuna Registro Oficial willaypi willachishka kinsa chunka puncha katipi mana paktachikp¡ka, karnachipi nishka shinami wanachinka.

III.6. Ministerio Público, Contraloríanlanta rakirishka

Ministerio Públicopash ashtawanmi sinchiyashka kan, juchayukkvmata taripay llankaypika kishpirishkami kanka. Chapak runakuría juchallikkunata alli taripachun yachachinkapakmi Quitopi, shuktak markakvmapipash yachana wasikuríata wiñachishka (Acuerdo Ministerial N. 060, diciembre 17 de 1997). Chay llankaykuríata alli paktachinkapakka, janpikkuna, chapakkunapash yanapaktami charinka. Wichkashkakuna all¡yariktapashmi rikurayanka, shinallatak (Art. 217, 219) kunanka chapak runakuríaka juchallikkunataka mana paykunalla taripankachu, ashtawanka Ministerio Público ima nishkakunallatarni ruranka. Shinami Runakunapak Karnachita wakIlichita, runakunata ñakachita, jipachitapash pishiyachishun.



LLACHAKKUNA KAMAYTA JATUN KAMACHIPI ALUYACHIMANTA

IV1. MAMA TANTARIWAN, llaktayukkunawan waykarishpami kinsa chunka shuk (3 1) llachakkunata akIlarka, kuríanka mana kawpak runakuna akllashkachu kan, mushuk llachakktmaka tukuy pachapakmi allashka kankuna. Paykunapak llankayp¡ka kishpffishkami kanka, mana pipak ima nishkata uyankakunachu, Jatun Karnachipi nishka shinami llankankakuría (Art. 1992). Llachakkunaka karnachiwan mitsay llankaytaka mana ushankachu, Jatun yachana wasipillarni yachachishpa llankayta ushanka (Art. 205).

IV.2. Shinallatak Consejo Nacional de la Judicaturatami wíñachishka, llika karnayta, llachakk-una alli llankachun rikurayankapak, shinallatak llachakkunata akllankapak, mana alli llankakpípash wanachinkapak. Shinapash kikin uchilla llankay tantari karnachi nishka shinami llankankakuría.

IV.3. Karnachi paktachi llikapika, rimashpalla alliyachitami churanka, chaytaka chusku watapimi churanka, chaypakka Congreso Nacionalmi uchilla kamachikunata alliyachinka. Rimashpalla allichina illakpimi yapa llachakkuría shway, llakikunapash tiyashka, kuríanka utkashparm imatapash alliyachina kanka, shinaka karnachi paktaypi llakikuna úyakpipash pish¡yachinkami.

IVA Mash¡yachik llachakkunatapashmi wiñachinka, payktmaka llaktayukkuna, ayllu llaktakunapi piñanakuy, makanakuy tiyakpimi mashiyachishpa all¡yachinkakuna. Kay sami yuyayktmaka may sumak allimi kan. Ima llakikuna tiyakpipash ut

kashpami alliyachirinka, llakichikunapash pishiyarinka, shinapash ckayta paktachinkapakka, mamatantarika llankay wasikunata alliyachina, ima tukuy mutsurishkakunatapashmí kuna kan.

IV.5. Kallari nikimi runallaktakunapak kikin llachay kamay-ta, apukkunatapash riksin (Art.191-4). Ayllu llaktakunapi makanakuykuna, piñanakuykuna úyakpika Runa Apukkunallatakmi kikin yachaywan, kamaywan allichinkakuna. Shinami chican kaymanta tsiknina, chikanyachikunataka chinkachina kan.

IV.6. Shinallatak Karnachi affl paktachi ñantapashmi riksin, chay ñanpíka utka, alli yuyaywanmi paktachichun nin.(Art. 192). Ñawpaka uchilla karnachikupillami tiyarka, ranti kunanka Jatun Kamachipimi churashka kan. Maykan llachak apukkuna yankamanta unayachishpa kakp¡ka, kamachipi nishka shinami wanachishka kanka.

IV.7. Shinallatak llachak apukkuna kamachi paktachipika, mana willakktmaka, paykunapak willaypi surkunkachu, kullukunapash mana ima willaytaka apankachu, karnay paktayta mañakkunallami chaypika kanka.

IV.8. Mamallakta tantaripak llankkakuna mana alli llankashpa, ima llakikuna tiyakpipash, llachak apukkunaman willanafiami kan, mana alli llankashkakunata alliyachichun. (Art. 196).

IV.9. Tukuy llachak apukkuna chikan chikan rakirishkami karka, shina: awkakuna, chapakkuna, wawakunata rikuk, shukkunapaksh llachakkuna, kunanka shukllapimi tantachishka kankuna, (Función Judicial). Kikin karnachiwanmi llankankakuna. Consejo Nacional de Judicaturami mushuk karnachi yuyaykunata Congreso Nacionalman kachanka. Shínallatak chíkan chikan llankay wasipi, llankakkunatapash mana llankaymanta llukshichinkachu, ashtawanpash llachak apukkunapak llankay tantarimanmi yallinkakuna. Comisión Interamericana de Derechos

Humanosmi, shina rurachun mañarka, awkakuna kashpa, chapakkuna kashpa, l]aktayukkuna kashpapash, runakunapak jayñita wakllichishpaka shuk samilla karnachiwanmi wanachishka kanka. Shinami, chay mañashkata paktachishkanchik, shinapash uchilla karnachikunataka alliyachinarakmi kan.



JATUN KAMACHIPI, WANACHI KAMAYTA ALUYACHIMANTA

V.1. Shinallatak wanachi llikatapashmi alliyachina yuyaykunata churashka. (Capítulo 4, Título VIII). Chaypika, wichkashkakunata yachachina, llankaytapash yachachina paykunapak yuyay alliyarichun ninmi. Chaypakka, wichkay wasikunaka ima mutsurishkakunatami churanka, wasitapash alliyachinka, ivichkashkakunapak yuyay, aychapash aUiyashka ayllukupakrnan kutichun. Cay llankaykunapika, kikinyay llankakkunapashrni yanapana kan. Wichkashkakunaka mana yankarnanta tiyakunallaáu kan, ima llankaykunatapashrni rurana kan utka alliyarink-apak.

V.2. Mapa kiwakunata katuyi ranti juchaymanta wichkashKa kashpapash kayshukuna shinallatakmi unay pachakunata ivichkashka kashpaka karnachipi nishka shina kishpirishka llukshinka. Ñami tawkakuna shina llukshishkakuna.

V.3. Ashalla juchamanta, shuk wata yallita wichkashka kakpi apukkuna manarak ¡mata nikpika, llachak apukktmaka kishpichishparni kacharinka. Mana chayta paktachishpa yankarnanta unayakpika apukkunaka wanachishkami kanka. Kay jayñita paktachishpaka achka wichkashkakunarni ña llukshishkakuna. Shinami yapa kimirishka kawsayka. pishiyarikun. Ñawpaka, apukkuna mana ¡mata nikpipash tawka watakunata wichkashka tiyakukllami karka, chaymanta ñukanchik marnallaktaka runakunapak jayñita wakIlichikrni nishparni juchachirka kuna.

Kullkiyuk wichkashkakunallami kacharishkakuna karka. Ashtawanka, mapa kiwakunata katuy, ranti juchamanta wichkashkakunallami utkashpa llukshikkuna karka. Kunanka, apukkuna mana utkashpa mashna watata wichkashka úyanata nikpika, shuk watata tiyashpaka kishpirishka Ilukshinkallami.

Kay tukuy karnaykunata alli rikukp¡ka, ñukanchik mamaHaktaka alli ñantami katikun. Runakunapak Jayiñita paktachinkapakka allikunatami rurashka, shinapash kay sumak yuyaykuna, karnaykuna, tukuykunapak alli paktachunka, mamallakta tantari, Haktayukkunapash wankurishparni llankana kan, shinallami runakunapak jayñita paktachishpa, tukuykuna munashka may alli sumak kawsaymanka chayay ushashun.



MUSHUK SHIMMUNA

VOCABULARIO

Ayllu Llakta Allpa..............................Tierras Comunales

Achkanyay jayñikuria.......................Derechos Colectivos

Mpa Pachapi Tiyakkuna...........................Recursos Naturales

Amautay......Ciencia

Ayllukuriapak Jayñi......................Derechos de la Familia

Awkakuria.....Soldados

AllikawsaytaRikukWasi...........................Instituto de Seguridad Social

Alli Kawsay Jayñi..........................Derecho a la Salud

Alli Kawsay Kawpay..............................Políticas de Salud

Chapay Tantari..................................Policía Nacional

Ismuy.....Corrupción

Ismuna......Corromper

Jatun Ruray Yuyay......Plan Nacional

Jayñikuria......Derechos

Jatun Karnachita Alliyachik Tantari......Asamblea Nacional Constituyente

Jatun Kamachi.......Constitución

Jatun Wichkay Wasi......Penal

Jipay......Tortura

Jipachina......Torturar

Jucha.......Delito

Juchayayta Taripay.......Investigación del delito

Juchallik........Delincuente

Juchallina......Cometer delito

Juchachina........Inculpar

Kamachikunata Alliyachi.......Reformas Legales

Kawpay......Política

Kawpak runa......Político

Karnay yachaywan Mitsak.......Abogado

Kamay......Administración

Kamana......Administrar, gobernar

Kamak......Administrador

Kamachikunta Ruray tantari......Congreso Nacional

Karnachita. Alli Paktay......Debido Proceso

Karnachi Paktayta. Mañakkuna.......Partes en un juicio, demanda

lGkinyay Jayflikurta......Derechos Individuales

Y,ikinyay Llankay.......Trabajos particulares, privados

Kullki Ñawpa Yupay.......Presupuesto

Kullki Yupay.......Contabilidad

Kutichina.......Indemnizar

Llakta. Mashi.......Compatriota, conciudadano

Llaktayukkuna......Ciudadanos, Población

Llachak Apukk......juez

Llachak Apukkuna.......jueces

Llankay Shayachi Jayñi.......Derecho a la Huelga

Llankay.........Trabajo, Actividad

Llankakkuna.......Trabajadores

Llankay Shayachi.........Paro, Huelga

Llaktari..........Nacionalizarse

Llaktayukkunata mitsak.........Defensor del Pueblo

Llachakkuna Karnay.........Administración de justicia

Llika.......Sistema

Mamallakta Chaparayak...........Policía Nacional

Marnallakta..........País-Nación

Marnallakta Tantari.........Estado

Marnallakta Tantaripak Kawpay .... Política de Estado

Marnallaktakunapura......Convenios,

ari nishka karnay.........Pactos Internacionales

Marnallaktapak Apukk........Presidente de la República

Malli.........Probar

Mallikuna...........Pruebas

Mashiyachi Llachakkuna.........jueces de Paz

Mitikuy......Refugio

Mitikuna.......Refugiarse

Mirari Jayñ......Derecho a la reproducción

Minkachi Jayñi......Derecho de Asilo

Mitsakkuna........Defensores

Mañana Jayñi........Derecho de Petición

Ñawpa Pacharnanta Charishka......Posesión Ancestral

Pacha Kawsay.........Medio Ambiente

Runakuna........Gente, personas, humanos

Runakunapak Jayñi........Derechos Humanos

Runakunapak Jayñita WakIlichi......Violación a los Derechos Humanos

Runallaktakunapak Jayñi......Derechos de los Pueblos Indígenas

Runakuna Alfi Kawsayta

Rikurayak Wasi.......Seguro Campesino

Runa Apukkuna........Autoridades Indígenas

Sumak Ruray yachay........Tecnologías

Shulluna........Abortar

Shuktak kaymanta chikanchi.........Discriminación Racial

Uchilla Karnachikuna........Leyes, Reglamentos

Uma rakikuna........Títulos, artículos

Uchilla Wichkay Wasi........Centro de Detención Provicional

Wanay........Sanción, castigo

Wanachi........Sancionar, castigar

Wanachik Karnachi......Ley Penal

Wawakunapak Jayñi......Derechos de los Niños

Warmikurtapak Jayñi.......Derechos de las Mujeres

Waykay......Participación

Waykana.......Participar

Waykarikkuna........Participantes

Wiñachik.......Tutor

Wichkashkakunapak Jayñi...........Derechos de los Detenidos

Willak Jillaykuna..........Medios de Comunicación

Wichkay Wasi..........Cárcel

Wichkay Kawpay..........Política Penitenciaria

Wasi Aylluta Karnak........jefe/a/ del Hogar

Willay......Comunicación, información

Wanachi Karnay Ñan.........Procedimeinto Penal

Yapa Kimirishka Kawsay.........Hacinamiento

Yánarunakunapak Jayñi..........Derechos de los Pueblos Negros

Yáchaykawsay...........Cultura